Podział administracyjny II RP.html
 
| ca | de | en | es | fr | it | nl | no | pl | pt | ru | ro | fi | sv | tr | vo |


 

Rzeczpospolita
Polska
Godło II RP

Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka II RP


Podział administracyjny II Rzeczypospolitej – podział administracyjny Polski i następujące w związku z nim zmiany w latach 1918-1939.

Spis treści

edytuj Geneza

Podział administracyjny II RP w 1930 r.

W chwili uzyskania niepodległości w 1918 roku, administracja polska spotkała się z pewnymi problemami. Poza władzami centralnymi na terenie Kongresówki i Galicji, na pozostałych obszarach kraju istniały tylko powiaty. W pierwszej kolejności należało utworzyć jednostki pośrednie – województwa. Z powodu różnych okoliczności (np. obowiązującego prawa zaborczego) zdecydowano się na zachowanie byłych granic rozbiorowych jako granice wojewódzkie.

Na mocy tzw. ustawy tymczasowej z 2 sierpnia 1919 (która de facto przetrwała do 1937 r.) z dziesięciu guberni Królestwa Polskiego (wraz z zachodnimi terenami guberni grodzieńskiej) utworzono 5 województw: białostockie, kieleckie, lubelskie, łódzkie i warszawskie [1]. W Warszawie ustalono odrębne województwo.

Z byłych terenów pruskich utworzono województwa poznańskie (1919) i pomorskie (1920).

Województwo śląskie powstało na mocy ustawy z 15 lipca 1920. Składało się z polskiej części dawnego pruskiego Górnego Śląska oraz polskiej części dawnego Księstwa Cieszyńskiego i było jedynym województwem przekraczającym dawne granice zaborów. Również jako jedyne w Polsce, województwo śląskie cieszyło się szeroką autonomią w zakresie administracji i ustawodawstwa. Podział administracyjny województwa śląskiego na powiaty został ustanowiony rozporządzeniem wojewody śląskiego z dnia 17 czerwca 1922 r. w przedmiocie ustroju powiatowego Województwa Śląskiego [2].

Ustawą z 3 grudnia 1920 zjednoczono administracyjny ustrój Galicji z tym wprowadzonym w byłym zaborze rosyjskim, tworząc 23 grudnia 1920 województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie [3] .

Zgodnie z ustawą z 4 lutego 1921 na Zabużu utworzono województwa wołyńskie, poleskie i nowogródzkie. Ostatnim obszarem nowej Polski, który otrzymał status województwa była Ziemia Wileńska, tworząc województwo wileńskie dopiero w 1925 roku [4].

Łączna liczba województw w 1925 roku wynosiła 16 a liczba powiatów 281.

Stolicami województw na ogół były miasta duże (Warszawa, Kraków, Poznań), choć w kilku przypadkach były to miasta średnie (Łuck, Kielce), wręcz małe (Nowogródek). Siedziby powiatów były pod względem wielkości bardzo zróżnicowane. Niektóre miały większą liczbę mieszkańców niż stolice województw (Częstochowa, Radom, Gdynia, Bydgoszcz), inne były małymi miasteczkami, nawet wsiami (Janów Podlaski czy Stopnica). Istniejący podział administracyjny stanowił przedmiot krytyki.

W latach 20. wykazywano starania ku reformie administracyjnej, która zatarłaby ślady kordonów zaborowych. Postulowano m.in. podział Polski na pięć lub sześć województw, lecz takie skrajne projekty nie spotkały się z szerszym uznaniem. Poparcie zyskało natomiast przywracanie polskich nazw miejscowościom, których nazwy zostały zgermanizowane bądź zrusyfikowane (nie dotyczyło to jednak terenów dawnej Kongesówki, gdzie przetrwały nazwy carskiego pochodzenia typu Aleksandrów czy Konstantynów).

1 kwietnia 1932 roku nastąpiła masowa likwidacja powiatów. Zniesiono 21 najmniejszych bądź najsłabszych powiatów, głównie na terenie województw poznańskiego i krakowskiego [5][6][7][8][9][10]. Równocześnie, w największych miastach zaczęły powstawać powiaty grodzkie. Łącznie 20 miast (wraz z Gdynią w 1929) zostało wykluczonych z otaczających je powiatów ziemskich i podniesionych do rangi odrębnych powiatów. Dwa powiaty (turczański i sarneński) zmieniły województwo.

W 1938 i 1939 roku przeprowadzono dwie reformy administracyjne, polegające głównie na przełączaniu powiatów między sąsiednimi województwami. W ramach reformy łącznie 25 powiatów (i pojedyncze gminy) zmieniły przynależność wojewódzką, często na zasadzie wzajemnej wymiany. Przeprowadzono także ujednolicenie podziału kraju na gminy i gromady. W październiku 1938 do Rzeczypospolitej zostało przyłączone Zaolzie.

1 kwietnia 1939 II Rzeczpospolita składała się z: 264 powiatów (w tym 23 grodzkich), 611 gmin miejskich (w tym 53 wydzielonych – z prawami gmin), 3195 gmin wiejskich oraz 40.533 gromad.

Przypisy

  1. ↑ Dz. U. z 1919 r. Nr 65, poz. 395 - Ustawa tymczasowa z dnia 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji
  2. ↑ Dz. U. Śl. Nr 1 poz. 3; załącznik: Dz. U. Śl. Nr 13 poz. 43
  3. ↑ Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 - Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy
  4. ↑ Dz. U. z 1926 r. Nr 6, poz. 29 - Ustawa z dnia 22 grudnia 1925 r. w sprawie utworzenia województwa wileńskiego
  5. ↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 1, poz. 3 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa krakowskiego
  6. ↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 3, poz. 19 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia powiatu gniewskiego oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa pomorskiego
  7. ↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa poznańskiego
  8. ↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 36 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa lwowskiego
  9. ↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa stanisławowskiego
  10. ↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 30, poz. 315 - Obwieszczenie Rady Ministrów z dnia 19 marca 1932 r. o sprostowaniu błędów w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia powiatu gniewskiego oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa pomorskiego

edytuj Województwa (1921)

Powiaty i miasta powiatowe w 1938 r.
Herb Województwo Pow.km² Mieszk. Mieszk.
/km²		 Liczba
powiatów		 Liczba
miast		 Liczba
gmin		 Miasto wojewódzkie
Dawne Królestwo Kongresowe
białostockie 32.450 1.301.858 40,1 13 49 180 Białystok
kieleckie 25.741 2.535.898 95,5 17 39 310 Kielce
lubelskie 31.123 2.085.746 66,9 19 33 276 Lublin
łódzkie 19.034 2.252.769 118,4 13 46 232 Łódź
warszawskie 29.342 2.114.886 72,1 23 59 297 Warszawa
Miasto stołeczne Warszawa 936.713 552,3 4 1 0 Warszawa
Kresy Wschodnie
nowogródzkie 22.692 800.761 35,3 8 8 89 Nowogródek
poleskie 42.280 879.417 20,8 10 17 113 Brześć nad Bugiem
wołyńskie 30.274 1.437.569 47,5 10 19 95 Łuck
wileńskie¹ 29.109 1.005.565 34,5 8 14 103 Wilno
Galicja
krakowskie 17.448 1.992.810 114,2 22 53 1896 Kraków
lwowskie 27.024 2.718.014 100,6 27 61 2202 Lwów
stanisławowskie 18.368 1.339.191 72,9 15 29 904 Stanisławów
tarnopolskie 16.240 1.428.520 88,0 17 35 1087 Tarnopol
Dawny zabór pruski
poznańskie 26.528 1.967.865 74,2 34 118 3041 Poznań
pomorskie 16.386 935.643 57,1 18 33 1359 Toruń
Dawne ziemie Niemieckie i Austriackie
śląskie 4.230 1.124.967 265,9 9+3 18 414 Katowice
¹ 1921 - jako Ziemia Wileńska, zaś jako województwo - dopiero od 1925 roku.

edytuj Powiaty według województw

edytuj Województwo białostockie

Woj. białostockie
Powiat Pow.km² Mieszk. Miasto powiatowe Mieszk.
Województwo białostockie
augustowski 2011 62.384 Augustów 8.762
białostocki ¹ 3135 139.176 Białystok ¹ 76.792
białowieski (do 1922) 5  ?  ? Białowieża  ?
bielski 5 4775 141.127 Bielsk 4.759
grodzieński 6 4743 145.585 Grodno 35.148
kolneński (do 1932) ² 1528  ? Kolno 4.494
łomżyński ² ³ 1785 101.865 Łomża 22.014
ostrołęcki ³ 1636 73.836 Ostrołęka 9.145
ostrowski ³ 1479 87.677 Ostrów Mazowiecka 14.469
sejneński (do 1925) 4  ?  ? Sejny  ?
sokólski 2329 89.308 Sokółka 6.086
suwalski 4 2235 90.116 Suwałki 16.780
szczuczyński (od Szczuczyn) 1446 58.178 Grajewo  ?
wołkowyski 3892 115.261 Wołkowysk 11.400st
wysokomazowiecki 1456 77.755 Wysokie Mazowieckie 3.214
¹ 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiat miejski w Białymstoku (Dz. U. Nr 45 poz. 426).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat kolneński a jego terytorium przyłączono do powiatów łomżyńskiego i ostrołęckiego (Dz. U. Nr 3 poz. 18)
³ 1 kwietnia 1939 powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski przyłączono do województwa warszawskiego.
4 1 stycznia 1925 r. zniesiono powiat sejneński a jego terytorium przyłączono do powiatu suwalskiego (Dz. U. z 1924 r. Nr 117 poz. 1052)
5 1 sierpnia 1922 r. zniesiono powiat białowieski a jego terytorium przyłączono do powiatu bielskiego (Dz.U. 1922 nr 56 poz. 504)
6 21 maja 1929 r. utworzono powiat szczuczyński w woj. nowogródzkim z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (Dz. U. Nr 33 poz. 307).

edytuj Województwo kieleckie

Woj. kieleckie
Powiat Pow.km² Mieszk. Miasto powiatowe Mieszk.
Województwo kieleckie
będziński ² 4 455 188.777 Będzin 27.855
częstochowski ² 1921 234.632 Częstochowa ² 88.894
iłżecki (od Iłża) 1807 137.080 Wierzbnik  ?
jędrzejowski 1270 100.319 Jędrzejów 11.740
kielecki 1954 179.866 Kielce 43.695
konecki ¹ 1891 145.628 Końskie 8.960
kozienicki 1883 124.257 Kozienice 6.878
miechowski 1371 149.358 Miechów 6.213
olkuski 1347 136.239 Olkusz 6.667
opatowski 1653 162.877 Opatów 8.827
opoczyński ¹ 1789 118.377 Opoczno 8.252
pińczowski 1153 120.402 Pińczów 7.749
radomski ³ 2026 255.038 Radom ³ 61.599
sandomierski 1194 111.863 Sandomierz 6.763
stopnicki (od Stopnica) 1598 140.624 Busko  ?
włoszczowski 1454 94.245 Włoszczowa 5.479
zawierciański (od 1927) 4 943 111.418 Zawiercie 30.031
¹ 1 kwietnia 1939 powiaty konecki i opoczyński przyłączono do województwa łódzkiego.
² 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiaty miejskie w Częstochowie i Sosnowcu (ten ostatni z powiatu będzińskiego) (Dz. U. Nr 45 poz. 426).
³ 18 maja 1932 r. utworzono powiat miejski w Radomiu (Dz. U. Nr 41 poz. 408).
4 1 stycznia 1927 r. utworzono powiat zawierciański z części powiatu będzińskiego (Dz. U. z 1926 r. Nr 125 poz. 727).

edytuj Województwo krakowskie

Woj. krakowskie
Powiat Pow.km² Mieszk. Miasto powiatowe Mieszk.
Województwo krakowskie
bialski 4 464 81.131 Biała 17.072
bocheński 877 108.375 Bochnia 11.014
brzeski 853 96.197 Brzesko 3.144
chrzanowski 722 116.668 Chrzanów 13.171
dąbrowski 650 63.717 Dąbrowa 5.498
dębicki (od 1937) 8  ?  ? Dębica  ?
gorlicki ¹ 916 78.089 Gorlice 5.611
grybowski (do 1932) ¹ 585  ? Grybów 2.931
jasielski ² 820 85.253 Jasło 10.391
krakowski 5 7 699 289.672 Kraków 183.706
Kraków miasto  ? 183.706 Kraków 183.706
limanowski 952 78.126 Limanowa 2.143
makowski (od 1924 do 1932) ³ 823  ? Maków 3.226
mielecki 908 72.840 Mielec 5.599
myślenicki 3 5 383 66.424 Myślenice 5.491
nowosądecki ¹ 1262 130.792 Nowy Sącz 26.280
nowotarski 3 6 1910 101.034 Nowy Targ 8.071
oświęcimski (do 1932) 4 314  ? Oświęcim 12.187
pilźnieński (do 1932) ² 573  ? Pilzno 3.546
podgórski (do 1923) 7  ?  ? Podgórze  ?
ropczycki (do 1937) ² 8 800 75.920 Ropczyce 3.002
spisko-orawski (do 1925) 6  ?  ? Nowy Targ 8.071
tarnowski ¹ 772 108.365 Tarnów 35.347
wadowicki ³ 4 688 90.753 Wadowice 6.862
wielicki (do 1932) 5 458  ? Wieliczka 7.235
żywiecki ³ 972 89.883 Żywiec 5.320
¹ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat grybowski a jego terytorium włączono do powiatów nowosądeckiego, gorlickiego i tarnowskiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat pilźnieński a jego terytorium włączono do powiatów ropczyckiego i jasielskiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
³ powiat makowski utworzono dopiero 1 stycznia 1924 r. z części obszaru powiatów żywieckiego i myślenickiego (Dz.U. 1923 nr 122 poz. 991). 1 kwietnia 1932 r. powiat zniesiono a jego terytorium włączono do powiatów wadowickiego, żywieckiego, myślenickiego i nowotarskiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
4 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat oświęcimski a jego terytorium włączono do powiatów bialskiego i wadowickiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
5 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat wielicki a jego terytorium włączono do powiatów myślenickiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
6 1 lipca 1925 r. zniesiono powiat spisko-orawski a jego terytorium włączono do powiatu nowotarskiego (Dz.U. 1925 nr 63 poz. 441).
7 1 stycznia 1924 r. zniesiono powiat podgórski a jego terytorium włączono do powiatu krakowskiego (Dz. U. z 1923 r. Nr 122 poz. 992)
8 1 kwietnia 1937 r. zniesiono powiat ropczycki a z jego terytorium utworzono powiat dębicki (Dz.U. 1937 nr 18 poz. 119).

edytuj Województwo lubelskie

Woj. lubelskie
Powiat Pow.km² Mieszk. Miasto powiatowe Mieszk.
Województwo lubelskie
bialski ² 1456 57.929 Biała Podlaska 13.088
biłgorajski 1778 99.588 Biłgoraj 6.602
chełmski 2030 121.475 Chełm 23.221
garwoliński ¹ 1942 145.269 Garwolin 5.359
hrubieszowski 1564 103.810 Hrubieszów 9.598
janowski 1964 131.502 Janów 6.426
konstantynowski (do 1932) ² (od Konstantynów) 1272  ? Janów Podlaski
krasnostawski 1513 117.080 Krasnystaw 8.943
lubartowski 1373 96.474 Lubartów 6.482
lubelski ³ 1916 234.091 Lublin ³ 94.543
łukowski 1764 115.781 Łuków 12.571
puławski ¹ 1693 148.894 Puławy 7.205
radzyński 1608 88.381 Radzyń 4.822
siedlecki ² 1351 101.399 Siedlce 30.676
sokołowski ¹ 1289 75.985 Sokołów Podlaski 8.055
tomaszowski 1374 97.713 Tomaszów 8.153
węgrowski ¹ 1294 80.684 Węgrów 8.522
włodawski 2314 82.062 Włodawa 6.263
zamojski 1628 129.169 Zamość 19.023
¹ 1 kwietnia 1939 r. przyłączono powiaty: garwoliński, sokołowski, węgrowski i gminę Irena (Dęblin) z powiatu puławskiego do województwa warszawskiego.
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat konstantynowski a jego terytorium włączono do powiatu bialskiego i siedleckiego (Dz. U. Nr 6 poz. 33).
³ 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiat miejski w Lublinie (Dz. U. Nr 45 poz. 426).

edytuj Województwo lwowskie

Woj. lwowskie
Powiat Pow.km² Mieszk. Miasto powiatowe Mieszk.
Województwo lwowskie
bóbrecki 890 83.281 Bóbrka 4.391
brzozowski 684 79.107 Brzozów 4.106