Postępowanie cywilne w Polsce.html



Ten artykuł wymaga dodania linków wewnętrznych. Jeśli możesz, dodaj je teraz. Aby uzyskać taki efekt: teoria, dymu, Witolda Gombrowicza, lodowce górskie - linki tworzymy według składni: [[teoria]], [[dym]]u, [[Witold Gombrowicz|Witolda Gombrowicza]], '''[[lodowiec górski|lodowce górskie]]'''. Przed zapisaniem sprawdź, czy linki nie prowadzą do stron ujednoznaczniających.

Postępowanie cywilne w Polsce to postępowanie, w którym rozpatruje się sprawy cywilne. Sprawy cywilne są to sprawy z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, do których przepisy kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy ustaw szczególnych^[1]. W literaturze zwraca się uwagę, że sprawy cywilne są definiowane głównie przez charakter stosunku prawnego, z którego dana sprawa wynikła^[2].

Sprawy cywilne rozpoznają sądy powszechne (rejonowe, okręgowe i apelacyjne), o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz Sąd Najwyższy^[3]. Obecnie w Polsce nie ma sądów szczególnych, które rozpoznawałyby sprawy cywilne^[4].

edytuj Rodzaje postępowania cywilnego

Postępowanie cywilne dzieli się na sądowe i pozasądowe, a z kolei sądowe na rozpoznawcze (proces, postępowanie nieprocesowe), pomocnicze i egzekucyjne^[5]. W wypadkach przewidzianych w ustawie sąd rozpoznaje sprawy w postępowaniu odrębnym^[6] - są to postępowanie w sprawach małżeńskich, w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi, z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, w sprawach o naruszenie posiadania, w sprawach gospodarczych, w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolony, w sprawach z zakresu regulacji energetyki, w sprawach z zakresu regulacji telekomunikacji i poczty oraz w sprawach z zakresu regulacji transportu kolejowego^[7].

Postępowaniu cywilne nieprocesowe wszczyna się poprzez wniesienie wniosku. Nie ma tutaj stron, lecz jedynie wnioskodawca i uczestnicy. Inną różnicą w porównaniu z postępowaniem cywilnym procesowym jest brak wyroków. Orzeczenia wydawane są w formie postanowień. Mają one charakter merytoryczny i przysługuje od nich zarówno apelacja, jak i kasacja. W przypadku postanowień dotyczących kwestii wypadkowych i incydentalnych przysługuje zażalenie^[8]

Postępowaniami cywilnymi pozasądowymi są postępowania przed sądami polubownymi i postępowania pojednawcze przed komisjami pojednawczymi^[9].

edytuj Postępowanie cywilne a postępowanie karne

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje, że ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Jednakże osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną^[10].

edytuj Dopuszczalność drogi sądowej

W Polsce zasadą jest dopuszczalność drogi sądowej. Jest to przesłanka procesowa bezwzględna^[11]. Sąd bada tę przesłankę z urzędu, jej brak powoduje odrzucenie pozwu. Jeżeli w takiej sytuacji sąd nie odrzuci pozwu, takie postępowanie jest skażone nieważnością^[12].

edytuj Zasady naczelne postępowania sądowego

Do naczelnych zasad postępowania sądowego są zaliczane następujące zasady:

• zasada prawdy materialnej^[13] - na stronach i uczestnikach postępowania spoczywa obowiązek dawania wyjaśnień co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajenia czegokolwiek^[14]; sąd może dopuścić dowód nie wskazany przez stronę^[15];
• zasada sporności (kontradyktoryjności)^[16],
• zasada rozporządzalności (dyspozytywności)^[17],
• zasada równouprawnienia stron^[18] - sąd w razie potrzeby może udzielić stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego niezbędnych pouczeń co do czynności prawnych^[19], realizację tej zasady zgodnie z interesem społecznym wspiera udział prokuratora^[20] i organizacji społecznych^[21]
• zasada jawności^[22].

edytuj Właściwość sądu

Kodeks postępowania cywilnego stoi na zasadzie ciągłości właściwości sądu (perpetuatio fori) - sąd właściwy w chwili wniesienia pozwu pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, nawet gdyby w toku sprawy zmieniłyby się podstawy właściwości^[23]. Sąd też nie może uznać się za niewłaściwy, jeżeli w toku postępowania stał się właściwy^[24].

Ze względów na źródło z jakiego płynie przekazanie sprawy do sądy wyróżnia się właściwość ustawową, umowną i delegacyjną^[25]. Na podstawie innego kryterium wyróżnia się właściwość rzeczową (przedmiotową), miejscową i funkcjonalną (funkcyjną)^[26].

edytuj Właściwość umowna

Strony mogą się umówić się na piśmie o poddanie sądowi pierwszej instancji, który według ustawy nie jest miejscowo właściwy, sporu już wynikłego lub sporów mogących w przyszłości wyniknąć z oznaczonego stosunku prawnego. Sąd ten będzie wówczas wyłącznie właściwy, jeżeli strony nie postanowiły inaczej. Strony mogą także ograniczyć umową pisemną prawo wyboru powoda pomiędzy kilku sądami właściwymi dla takich sporów. Strony nie mogą zmieniać właściwości wyłącznej^[27]. Strony nie mogą też zawrzeć umowy co do właściwości sądu w trybie nieprocesowym.

edytuj Właściwość delegacyjna

Właściwość delegacyjna wynika z przekazania pewnych spraw sądowi na podstawie postanowienia sądu przełożonego. Delegacja taka ma miejsce albo ze względów konieczności, albo ze względów celowości.

Ze względów konieczności delegacja ma miejsce w następujących wypadkach:

• jeżeli sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy lub podjąć innej czynności, sąd nad nim przełożony wyznaczony na posiedzeniu niejawnym inny sąd^[28],
• jeżeli w myśl przepisów kodeksu nie można na podstawie okoliczności sprawy ustalić właściwości miejscowej, Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym oznaczy sąd, przed który należy wytoczyć powództwo^[29].

Ze względów celowości delegacja może mieć miejsce w następujących wypadkach:

• w postępowaniu procesowym z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - sąd właściwy może na zgodny wniosek stron przekazać sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, rozpoznającemu sprawy z zakresu prawa pracy lub ubezpieczeń społecznych, jeżeli przemawiają za tym względy celowości; postanowienie w tym przedmiocie może zapaść na posiedzeniu niejawnym; sąd, któremu sprawa została przekazana, jest związany postanowieniem sądu przekazującego^[30],
• w postępowaniu nieprocesowym - w wypadku gdy sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy lub podjąć innej czynności albo gdy wymagają tego względy celowości, sąd nad nim przełożony wyznaczy na posiedzeniu niejawnym inny sąd do rozpoznania sprawy w całości lub w części^[31].

edytuj Właściwość rzeczowa

Właściwość rzeczowa (przedmiotowa) rozstrzyga sądowi jakiej instancji podlega dana sprawa^[32]. Sądy rejonowe rozpoznają wszystkie sprawy, oprócz tych, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowych^[33]. Do właściwości sądów okręgowych należą sprawy:

• o prawa majątkowe i łącznie z nimi dochodzenie roszczenia majątkowe oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o unieważnienie uznania dziecka oraz o rozwiązanie przysposobienia,
• o ochronę praw autorskich i pokrewnych, dotyczących wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych oraz o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych,
• o roszczenia wynikające z Prawa prasowego,
• o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 75 000 złotych, a w postępowaniu w sprawach gospodarczych 100 000 złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania i o zniesienie wspólności majątkowej między małżonkami oraz spraw o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,
• o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni,
• o uchylenie, stwierdzenie nieważności albo o ustalenie nieistnienia uchwał organów osób prawnych lub jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną,
• o zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji^[34].

Z ustalaniem właściwości rzeczowej jest związane ustalenie wartości przedmiotu sporu. Nie wlicza się do wartości przedmiotu sporu odsetek, pożytków i kosztów, żądanych obok roszczenia głównego^[35]. Jeżeli powód dochodzi pozwem kilka roszczeń, zlicza się ich wartość^[36]. Wartość przedmiotu sporu może być sprawdzana przez sąd z urzędu^[37] lub na zarzut pozwanego^[38]. Jeżeli w wyniku sprawdzenia wartości przedmiotu sporu sąd uzna się za niewłaściwy, to przekazuje sprawę sądowi właściwemu; jeżeli jest kilka sądów właściwych - jednemu z nich, wskazanemu przez powoda^[39]. Wartość przedmiotu sporu może być sprawdzana w procesie tylko raz^[40].

edytuj Właściwość miejscowa

Właściwość miejscowa rozstrzyga, który sąd jest właściwy pod względem terytorialnym.

Właściwość miejscowa ogólna - oznacza, że powództwa wytacza się przed sądem pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania. Miejsce zamieszkania określa się według przepisów kodeksu cywilnego^[41]. W sytuacji, gdy pozwany nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, ogólną właściwość oznacza się według miejsca jego pobytu w Polsce. Jeżeli zdarzyłoby się tak, że miejsce pobytu w Polsce jest nieznane albo nie leży w Polsce - właściwość miejscową ustala się wedługo ostatniego miejsca zamieszkania pozwanego w Polsce^[42].

Właściwość przemienna miejscowa oznacza, że powód może wytoczyć powództwo albo według właściwości ogólnej, albo:

• powództwo o roszczenie alimentacyjne oraz o ustalenie ojcostwa i związane z tym roszczenia według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej^[43],
• powództwo o roszczenie majątkowe przeciwko przedsiębiorcy przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład główny lub oddział, jeżeli roszczenie pozostaje w związku z działalnością tego zakładu lub oddziału^[44],
• powództwo o ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie, o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy przed sąd miejsca jego wykonania (w razie wątpliwości miejsce wykonania powinno byś stwierdzone dokumentem)^[45],
• powództwo o roszczenie z tytułu czynu niedozwolonego przed sąd, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę^[46],
• powództwo o zapłatę należności za prowadzenie sprawy przed sąd miejsca, gdzie pełnomocnik procesowy sprawę prowadził^[47],
• powództwo o roszczenie ze stosunku najmu lub dzierżawy nieruchomości przed sąd miejsca położenia nieruchomości^[48],
• powództwo przeciwko zobowiązanemu z weksla lub czeku przed sąd miejsca płatności^[49].

Wyłączność wyłączna wyłącza właściwość miejscową ogólną, przemienną oraz poddanie sprawy w drodze umowy innemu sądowi^[50]. Obowiązuje w następujących wypadkach:

• powództwo o własność lub o inne prawa rzeczowe na nieruchomości, o posiadanie nieruchomości można wytoczyć przed sąd miejsca jej położenia^[51],
• jeżeli przedmiotem sporu jest służebność gruntowa, właściwość określa się według położenia nieruchomości obciążonej^[52],
• powództwo z tytułu dziedziczenia, zachowku, z tytułu zapisu, polecenia oraz innych rozrządzeń testamentowych wytacza się przed sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić, przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część^[53],
• powództwo ze stosunku członkostwa spółdzielni, spółki lub stowarzyszenia wytacza się wyłącznie według miejsca ich siedziby^[54],
• powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne zamieszkanie, jeżeli choć jedno z nich w tym okręgu jeszcze stale przebywa; jeżeli brak takiej podstawy właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej; gdy brak i takiej podstawy, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda^[55],
• powództw ze stosunku między rodzicami a dziećmi oraz między przysposabiającym a przysposobionym wytacza się wyłącznie przed sąd miejsca zamieszkania powoda, jeżeli brak jest podstaw do wytoczenia powództwa według przepisów o właściwości ogólnej^[56].

edytuj Skład sądu

W pierwszej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej^[57].

W pierwszej instancji sąd w składzie jednego sędziego (jako przewodniczącego) oraz dwóch ławników rozpoznaje sprawy:

• z zakresu prawa pracy o:
  • ustalenie istnienia, nawiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy, uznanie bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy, przywrócenie do pracy i przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi dochodzone roszczenia i o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy,
  • naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu i o roszczenia z tym związane,
  • odszkodowanie lub zadośćuczynienie w wyniku stosowania mobbingu,
• ze stosunków rodzinnych o:
  • rozwód,
  • separację,
  • unieważnienie uznania dziecka,
  • rozwiązanie przysposobienia^[58].

Prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów zawodowych, jeżeli uzna to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość lub precedensowy charakter sprawy^[59].

Jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy, zachodzi nieważność postępowania^[60].

edytuj Wyłączenie sędziego

Jedną z procesowych gwarancji bezstronności sędziego jest instytucja wyłączenia sędziego^[61].

Sędzia jest wyłączony z mocy ustawy:

• w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki,
• w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia,
• w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli,
• w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej ze stron,
• w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator^[62].

Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie, nie może orzekać co do tej skargi^[63].

Sędzia wyłączany jest na swoje żądanie lub na wniosek strony, jeżeli między sędzia a jedną ze stron lub jej przedstawicielem zachodzi stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywoływać wątpliwości co do bezstronności sędziego^[64].

Wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa się toczy. Jednocześnie musi uprawdopodobnić przyczyny wyłączenia. Strona, która przystąpiła do rozprawy, musi jeszcze uprawdopodobnić, że przyczyna wyłączenia dopiero później powstała lub stała się jej znana. Do czasu rozstrzygnięcia sprawy o wyłączenie sędzia może spełniać tylko czynności nie cierpiące zwłoki^[65].

Sędzia powinien zawiadomić sąd o zachodzącej podstawie swojego wyłączenia i wstrzymać się od udziału w sprawie^[66]. O jego wyłączeniu rozstrzyga sąd, w którym sprawa się toczy, a gdyby sąd ten nie mógł wydać postanowienia z powodu braku dostatecznej liczby sędziów - sąd nad nim przełożony. Postanowienie wydaje sąd w składzie trzech sędziów zawodowych po złożeniu wyjaśnienia przez sędziego, którego wniosek dotyczy. Postanowienie to może zostać wydane na posiedzeniu niejawnym^[67].

Na postanowienie o oddaleniu wniosku o wyłączenie sędziego przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji^[68]. Kwestia wyłączenia ławników jest uregulowana tak samo jak sędziego; w przypadku wniosku o wyłączenie prokuratora i innych organów sądowych sąd przekazuje go odpowiedniemu organowi nadrzędnemu^[69].

edytuj Prokurator w postępowaniu cywilnym

Istnieją trzy przesłanki udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym. Prokurator może żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona:

• praworządności,
• praw obywateli,
• lub interesu społecznego.

W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego prokurator może wytaczać powództwo tylko w wypadkach wskazanych w ustawie^[70].

Sąd zawiadamia prokuratora o każdej sprawie, w której udział jego uważa za potrzebny^[71].

Pierwsza forma udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym polega na wszczęciu postępowania. Wyróżnia się dwie grupy tej formy udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym. Pierwsza polega na tym, że prokurator wytacza powództwo na rzecz oznaczonej osoby. Wtedy prokurator nie ma samodzielnego stanowiska w procesie. Druga forma polega na tym, że prokurator nie działa na rzecz jakieś osoby, ale wnosi pozew przeciwko wszystkim osobom będącym stronami stosunku prawnego. Wtedy prokurator ma stanowisko strony procesowej^[72]. Wyrok prawomocny zapadły w sprawie wytoczonej przez prokuratora ma powagę rzeczy osądzonej pomiędzy stroną, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo, a stroną przeciwną. Jednak w sprawach o roszczenia majątkowe prawomocne rozstrzygnięcie sprawy nie pozbawia strony zainteresowanej, która nie brała udziału w sporze, możności dochodzenia swoich roszczeń w całości lub w tej części, w której nie zostały zasądzone^[73].

Druga forma udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym polega na przystąpieniu do sprawy. Prokurator może przystąpić do postępowania w każdym jego stadium. Nie jest związany ze stron, za to może składać oświadczenia i zgłaszać wnioski, jakie uzna za celowe, oraz przytaczać fakty i dowody na ich potwierdzenie. Od chwili, kiedy prokurator zgłosił udział w postępowaniu, należy mu doręczać pisma procesowe, zawiadomienia o terminach i posiedzeniach oraz orzeczenia sądowe^[74]. Prokurator może zaskarżyć każde orzeczenie sądowe, od którego służy środek odwoławczy. Terminy do zaskarżenia orzeczeń sądowych, ustanowione dla stron, wiążą także prokuratora^[75].

edytuj Organizacje społeczne w postępowaniu cywilnym

Organizacje społeczne, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, mogą w wypadkach przewidzianych w ustawie dla ochrony praw obywateli spowodować wszczęcie postępowania, jak również brać udział w toczącym się postępowaniu^[76].

W sprawach o roszczenia alimentacyjne oraz w sprawach o ochronę konsumentów mogą wytaczać powództwo na rzecz obywateli, a także mogą wstąpić do postępowania w każdym jego stadium.

Organizacje społeczne, do których zadań statutowych należy ochrona środowiska, ochrona konsumentów albo ochrona praw własności przemysłowej, mogą w sprawach z tego zakresu wstąpić, za zgodą powoda, do postępowania w każdym jego stadium.

Organizacje społeczne, do których zadań statutowych należy ochrona równości oraz niedyskryminacji przez bezpodstawne bezpośrednie lub pośrednie zróżnicowanie praw i obowiązków obywateli, mogą w sprawach o roszczenia z tego zakresu wytaczać za zgodą obywateli powództwa na ich rzecz oraz, za zgodą powoda, wstępować do postępowania w każdym jego stadium^[77].

edytuj Przesłanki postępowania sądowego

Przesłanki postępowania cywilnego dzieli się na procesowe (formalne) i merytoryczne (materialne). Pierwsze dotyczą przebiegu procesu, drugie dotyczą przedmiotu procesu^[78].

Przesłankami merytorycznymi są legitymacja procesowa^[79] oraz interes prawny^[80].

Istnieje kilka podziałów przesłanek procesowych. Na podstwie kryterium skutku wyróżnia się bezwzględne (ich następstwem jest nieważność postępowania) i względne (powodują wszelkie inne następstwa procesowe)^[81]. Bezwzględnymi przesłankami dodatnimi są:

• dopuszczalność drogi sądowej,
• jurysdykcja krajowa,
• zdolność sądowa stron,
• zdolność procesowa stron,
• należyte umocowanie pełnomocnika, jeżeli strona działa przez pełnomocnika.

Bezwzględne przesłanki ujemne (przeszkody procesowe) to:

• zawiśnięcie sporu,
• powaga rzeczy osądzonej,
• skład sądu niezgodny z przepisami
• udział w rozpoznaniu sprawy sędziego podlegającego wyłączeniu z mocy ustawy,
• brak organu powołanego do reprezentowania strony nie będącej osobą fizyczną,
• brak przedstawiciela ustawowego strony nie mającej zdolności procesowej,
• pozbawienie strony możności obrony swych praw,
• niewłaściwość sądu rejonowego w sprawie należącej do właściwości sądu okręgowego bez względu na wartość przedmiotu sporu^[82].

Przykładami względnych przesłanek procesowych są niewłaściwość sądu^[83] czy badanie trybu^[84].

Przesłanki procesowe dzieli się na ogólne i szczególne. Ogólne muszą wystąpić w każdym procesie (np. zdolność sądowa, procesowa, postulacyjna, dopuszczalność drogi sądowej). Szczególne są badane w niektórych sprawch jak np. tryb postępowania, właściwość miejscowa czy właściwość rzeczowa.

edytuj Zdolność sądowa

Zdolność sądowa oznacza zdolność do występowania w charakterze strony w procesie sądowym^[85]. Każda osoba fizyczna i prawa ma zdolność występowania w procesie^[86] Zdolność sądową posiadają także:

• jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną^[87],
• organizacje społeczne dopuszczone do działania na podstawie obowiązujących przepisów, choćby nie posiadały osobowości prawnej^[88].

Zdolność sądowa jest bezwzględną przesłanką procesową^[89]. Konsekwencją braku zdolności sądowej jest odrzucenie pozwu^[90]. Takie odrzucenie następuje dopiero wówczas, gdy brak nie będzie uzupełniony zgodnie z przepisami kodeksu^[91].

Jeżeli brak zdolności sądowej można uzupełnić sąd wyznacza odpowiedni termin. Sąd może dopuścić tymczasowo do czynności stronę nie mającą zdolności sądowej, z zastrzeżeniem, że przed upływem wyznaczonego terminu braki będą uzupełnione, a czynności zatwierdzone przez powołaną do tego osobę^[92].

Jeżeli braku zdolności sądowej nie można uzupełnić albo nie zostały uzupełnione, sąd znosi postępowanie w zakresie, w jakim jest ono dotknięte brakami, i w miarę potrzeby wyda odpowiednie postanowienie^[93].

Brak zdolności sądowej sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy^[94]. Postępowanie, w którym strona nie miała zdolności sądowej, jest dotknięte nieważnością^[95].

edytuj Zdolność procesowa

Zdolność procesowa, inaczej zdolność do czynności procesowych, jest przesłanką procesową bezwzględną, ogólną i dodatnią. Mają ją osoby fizyczne posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych, osoby prawne, jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi którym ustawa przyznaje zdolność prawną oraz organizacje społeczne dopuszczone do działania na podstawie obowiązujących przepisów chociażby nie posiadały osobowości prawnej^[96]. Osoba fizyczna ograniczona w zdolności do czynności prawnych ma zdolność procesową w sprawach wynikających z czynności prawnych, których może dokonywać samodzielnie^[97].

Osoba fizyczna może nie mająca zdolności procesowej może podejmować czynności procesowe tylko przez swojego pełnomocnika^[98]. Osoby prawne, inne jednostki organizacyjne oraz organizacje społeczne mające zdolność sądową dokonują czynności procesowych przez swoje organy albo przez osoby uprawnione do działania w ich imieniu^[99]. Za Skarb Państwa czynności procesowe podejmuje organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, lub organ jednostki nadrzędnej. W zakresie określonym odrębną ustawą za Skarb Państwa czynności procesowe podejmuje Prokurator Generalny^[100]. Zarówno organ jednostki nadrzędnej, jak i przedstawiciel ustawowy mają obowiązek wykazać swoje umocowanie dokumentem przy pierwszej czynności procesowej^[101].

Dla strony nie mającej zdolności procesowej, która nie ma przedstawiciela ustawowego, jak i dla strony nie mającej organu powołanego do jej reprezentowania, sąd na wniosek strony przeciwnej ustanowi kuratora, jeżeli strona ta podejmuje przeciwko drugiej stronie czynność procesową nie cierpiącą zwłoki. Postanowienie sądu może zapaść na posiedzeniu niejawnym^[102].

Jeżeli braki w zakresie zdolności sądowej dają się uzupełnić, sąd wyznaczy w tym celu odpowiedni termin. W wypadkach, w których ustanowienie przedstawiciela ustawowego powinno nastąpić z urzędu, sąd zwraca się o to do właściwego sądu opiekuńczego^[103]. Sąd może dopuścić tymczasowo do czynności stronę nie mającą zdolności procesowej z zastrzeżeniem, że przed upływem wyznaczonego terminu braki będą uzupełnione, a czynności zatwierdzone przez powołaną do tego osobę^[104].

Brak zdolności procesowej obu stron skutkuje nieważnością postępowania^[105]. Brak zdolności procesowej skutkuje odrzuceniem pozwu^[106].

Sąd bada brak zdolności pozwanego z urzędu w "każdym stanie sprawy"^[107], czyli do prawomocnego rozstrzygnięcia^[108]. Jednak mimo braku zdolności pozwanego sąd pierwszej instancji nie może odrzucić pozwu^[109]. Jeżeli pozwany nie wykona zarządzenia sądu w postaci uzupełnienia zdolności procesowej umarza postępowanie^[110].

edytuj Zdolność postulacyjna

Zdolność postulacyjna to zdolność do samodzielnego działania w postępowaniu cywilnym (osobistego podejmowania czynności procesowych)^[111]. Przyczyny braku zdolności postulacyjnej dzieli się na faktyczne (nieznajomość języka urzędowego, niepełnosprawność) i prawne (przymus adwokacki)^[112]. Przymus adwokacki dzieli się na bezwzględny i względny (pełnomocnikiem może być tylko adwokat); ten ostatni nie ogranicza zdolności postulacyjnej, a tylko swobodę stron co do wyboru osoby pełnomocnika procesowego^[113].

edytuj Legitymacja procesowa

Legitymacja procesowa to materialne uprawnienie do występowania w konkretnym procesie cywilnym w charakterze strony procesowej^[114], szczególne uprawnienie wynikające z określonej sytuacji materialnoprawnej^[115]. Zaliczana jest do materialnych przesłanek postępowania cywilnego^[116]. Dzieli się na czynną i bierną oraz indywidualną i grupową^[117].

Brak legitymacji procesowej skutkuje oddaleniem powództwa^[118].

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje usunięcie częściowego braku legitymacji procesowej.

• Jeżeli okaże się, że nie występują w charakterze powodów lub pozwanych wszystkie osoby, których łączny udział w sprawie jest konieczny, sąd wezwie stronę powodową, aby oznaczyła w wyznaczonym terminie osoby nie biorące udziału w taki sposób, by ich wezwanie lub zawiadomienie było możliwe, a w razie potrzeby, aby wystąpiła z wnioskiem o ustanowienie kuratora^[119].
• Sąd wezwie osoby nie zapozwane do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych. Osoby, których udział w sprawie w charakterze powodów jest konieczny, sąd zawiadomi o toczącym procesie. Osoby te mogą w ciągu dwóch tygodni od doręczenia zawiadomienia przystąpić do sprawy w charakterze powodów^[120].

edytuj Współuczestnictwo w sporze

Współuczestnictwo w sporze to połączenie kilku roszczeń w jednym procesie; stroną procesową nie jest jedna osoba, ale większa ilość osób^[121]. Dochodzi do niego z konieczności, względów ekonomii procesowej i z chęci zachowania jednolitości orzecznictwa^[122]. Może istnieć od początku procesu (decyduje o tym treść pozwu) albo powstać w jego trakcie (w efekcie zmiany strony albo wstąpienia do procesu osób wezwanych do wzięcia w nim udziału w charakterze pozwanych lub zawiadomienia osób o możności zgłoszenia się w charakterze powodów)^[123].

Połączenie kilku spraw przez sąd do rozłącznej rozprawy ma charakter techniczny i nie uważa się go za współuczestnictwo w sporze^[124].

Istnieje kilka podziałów współuczestnictwa w sporze. Czynne ma miejsce po stronie powodowej, a bierne po stornie pozwanej^[125].

Współuczestnictwo materialne występuje wtedy, kiedy przedmiot sporu stanowią prawa lub obowiązki im wspólne lub oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej^[126]. Chodzi tutaj o współwłaścicieli, współdziedziców, zobowiązanych lub uprawnionych do świadczenia niepodzielnego oraz dłużników solidarnych^[127].

Współuczestnictwo formalne występuje wtedy, kiedy przedmiot sporu stanowią roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, jeżeli ponadto właściwość sądu jest uzasadniona dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jako też dla wszystkich wspólnie^[128]. W literaturze jako przykład współuczestnictwa formalnego podaje się zapozwanie jednym pozwem kilku członków spółdzielni o wpłatę udziałów lub innych należności wynikających z przynależności do tej samej spółdzielni, wstąpienie kilku osób poszkodowanych w tym samym wypadku kolejowym, wystąpienie o zapłatę czynszu przeciwko kilku różnym najemcom tej samej nieruchomości^[129].

Współuczestnictwo jednolite zachodzi wtedy, gdy z istoty spornego stosunku prawnego lub z przepisu ustawy wynika, że wyrok dotyczyć ma niepodzielnie wszystkich współuczestników^[130]. W literaturze jako przykłady współuczestnictwa jednolitego wymienia się sytuacje mające miejsce przy sprawach o rozwiązanie umowy spółki czy o spełnienie świadczenia niepodzielnego^[131]. W przypadku współuczestnictwa jednolitego czynności procesowe współuczestników działających są skuteczne wobec nie działających. Zgoda wszystkich współuczestników potrzebna jest do:

• zawarcia ugody,
• zrzeczenia się roszczenia,
• uznania powództwa^[132].

Współuczestnictwo zwykłe nazywa się też niejednolitym^[133].

Współuczestnictwo konieczne ma miejsce wtedy, jeżeli przeciwko kilku osobom sprawa może toczyć się tylko łącznie^[134]. W literaturze wskazuje się, że zachodzi przede wszystkim wówczas, gdy według prawa materialnego powództwo może być wniesione skutecznie jedynie przeciwko wszystkim pozwanym (np. o wykonanie tzw. praw niepodzielnych), względnie przez wszystkich powodów (np. o rozwiązanie wspólnie zawartych umów), gdyż stanowią one razem stroną pozwaną lub powodową^[135]. Przeciwieństwem współuczestnictwa koniecznego jest współuczestnictwo dowolne^[136].

edytuj Interwencja główna

Interwencja główna jest szczególnym wypadkiem współuczestnictwa w sporze^[137]. Ta instytucja została następująco uregulowana w kodeksie postępowania cywilnego: kto występuje z roszczeniem o rzecz lub prawo, o które sprawa toczy się pomiędzy innymi osobami, może aż do zamknięcia rozprawy w pierwszej instancji wytoczyć powództwo o tę rzecz lub prawo przeciwko obu stronom przed sąd, w którym toczy się sprawa^[138]. Strony z procesu głównego w sporze interwencyjnym są biernymi współuczestnikami sporu. O momencie początkowym dla wniesienia pozwu interwencyjnego decyduje chwila doręczenia pozwu pozawnemu głównemu^[139]. Sąd może zawiesić postępowanie z urzędu

edytuj Udział osób trzecich w procesie

edytuj Interwencja uboczna

Interwencja uboczna polega na tym, że każdy kto ma interes prawny w tym, aby sprawa została rozstrzygnięta na korzyść jednej ze stron, może w każdym stanie sprawy aż do zamknięcia rozprawy w drugiej instancji przystąpić to tej strony^[140]. Zgłasza się ją w formie pisemnej; pismo to doręcza się obu stronom oraz sądowi^[141]. Interwenient uboczny może ze wstąpieniem do sprawy połączyć dokonanie innej czynności procesowej^[142].

Każda ze stron może zgłosić opozycję przeciwko wstąpieniu interwenienta ubocznego, jednak nie później niż przy rozpoczęciu najbliższej rozprawy. Sąd oddali opozycję po przeprowadzeniu co do niej rozprawy, jeżeli interwenient uprawdopodobni, że ma interes prawny we wstąpieniu do sprawy. Mimo wniesionej opozycji interwenient uboczny bierze udział w sprawie, dopóki orzeczenie uwzględniające opozycję nie stanie się prawomocne. W razie prawomocnego uwzględniania opozycji czynności interwenienta ubocznego uważane będą za niebyłe^[143]. Opozycję oddala sąd^[144]; na to postanowienie przysługuje zażalenie^[145].

Interwenient uboczny jest uprawniony do wszelkich czynności procesowych dopuszczalnych według stanu sprawy. Nie mogą one jednak pozostawać w sprzeczności z czynnościami i oświadczeniami strony, do której przystąpił^[146]. Interwenientowi ubocznemu należy od chwili jego wstąpienia do sprawy doręczać, tak jak stronie, zawiadomienia o terminach i posiedzeniach sądowych, jak też orzeczenia sądu^[147].

Wyróżnia się interwencję uboczną samoistną i niesamoistną. Samoistna ma miejsce wtedy, kiedy wyrok w sprawie ma wywołać bezpośredni skutek prawny w stosunku między interwenientem a przeciwnikiem strony, do której przystąpił^[148]. Interwenient nie może dokonywać czynności dyspozytywnych, bo te mogą dokonywać tylko strony^[149].

Interwenient uboczny nie może w stosunku do strony, do której przystąpił, podnieść zarzutu, że sprawa została rozstrzygnięta błędnie albo że strona ta prowadziła proces wadliwie, chyba że stan sprawy w chwili przystąpienia interwenienta ubocznego uniemożliwił mu korzystanie ze środków obrony albo że strona umyślnie lub przez niedbalstwo nie skorzystała ze środków, które nie były interwenientowi znane^[150].

Za zgodą stron interwenient uboczny może wejść na miejsce strony, do której przystąpił^[151].

edytuj Przypozwanie

Przypozwanie to zawiadomienie osoby trzeciej o toczącym się procesie w tym celu, aby mogła zgłosić swe wstąpienie do sprawy w charakterze interwenienta ubocznego; nie wywiera żadnych bezpośrednich skutków procesowych^[152].

Strona, w której w razie niekorzystnego dla niej rozstrzygnięcia przysługiwałoby roszczenie względem osoby trzeciej albo przeciwko której osoba trzecia mogłaby wystąpić z roszczeniem, może zawiadomić taką osobę o toczącym się procesie i wezwać ją do wzięcia w nim udziału. W tym celu strona wnosi do sądu pismo procesowe wskazujące przyczynę wezwania i stan prawny. Pismo to doręcza się niezwłocznie osobie trzeciej, która może zgłosić swe przystąpienie do strony jako interwenient uboczny^[153].

edytuj Zmiana stron

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje następujące wypadki zmian stron w procesie:

• interwencja uboczna^[154],
• nabycie praw lub rzeczy będących przedmiotu sporu w miejsce zbywcy^[155],
• jeżeli okaże się, że powództwo nie zostało wniesione przeciwko osobie, która powinna być w sprawie stroną pozwaną, sąd na wniosek powoda lub pozwanego wezwie tę osobę do wzięcia udziału w sprawie. Osoba wezwana do udziału w sprawie na wniosek pozwanego może domagać się zwrotu kosztów wyłącznie od pozwanego, jeżeli okaże się, że wniosek był bezzasadny^[156]. Osoba wezwana do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanego może za zgodą obu stron wstąpić w miejsce pozwanego, który wówczas będzie zwolniony od udziału w sprawie. W razie wyrażenia zgody na zmianę strony pozwanej, pozwany może w terminie dwutygodniowym złożyć sądowi wniosek o przyznanie kosztów od strony powodowej, niezależnie od późniejszego wyniku sprawy^[157].
• jeżeli okaże się, że powództwo zostało wniesione nie przez osobę, która powinna występować w sprawie w charakterze powoda, sąd na wniosek powoda zawiadomi o toczącym się procesie osobę przez niego wskazaną. Osoba ta może w ciągu dwóch tygodni od doręczenia zawiadomienia wstąpić do sprawy w charakterze powoda^[158]. Osoba zawiadomiona, która zgłosiła przystąpienie do sprawy w charakterze powoda, może za zgodą obu stron wstąpić na miejsce strony powodowej, która wówczas będzie od udziału w sprawie zwolniona. W razie wyrażenia zgody na zmianę strony powodowej pozwany może w terminie dwutygodniowym złożyć sądowi wniosek o przyznanie dotychczasowych kosztów od osoby, która poprzednio występowała jako powód^[159].
• w razie śmierci strony sąd zawiesza postępowanie z urzędu, podejmuje je - z chwilą zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłej strony albo z chwilą ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku^[160].
• sąd zawiesza postępowanie z urzędu w razie utraty przez stronę zdolności sądowej, a podejmuje postępowanie z urzędu z chwilą ustalenia ogólnego następcy prawnego^[161].

Skutkiem zmiany stron w procesie jest to, że nowy podmiot staje się stroną procesową w miejsce dawnego. Czynności procesowe dokonane przed tą zmianą pozostają w mocy, a strona przeciwna nie traci zarzutów jakie miała przeciwko poprzedniej stronie^[162].

edytuj Inne przekształcenia podmiotowe

Istnieje możliwość, że w toku sprawy do procesu wstępują inne osoby w charakterze pozwanych lub powodów i biorą w nim udział obok (a nie zamiast) dotąd działających w tym charakterze osób.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje taką możliwość w następujących sytuacjach:

• w postępowaniu wszczętym przez pracownika sąd - jeżeli powództwo nie zostało wniesione przeciwko osobie, która powinna być w sprawie stroną pozwaną, lub powództwo o to roszczenie może być wytoczone przeciwko innym jeszcze osobom, które nie występują w charakterze powoda, sąd może wezwać te osoby z urzędu^[163].
• jeżeli okaże się, że nie występują w charakterze powodów lub pozwanych wszystkie osoby, których łączy udział w sprawie jest konieczny, sąd wezwie stronę powodową, aby oznaczyła w wyznaczonym terminie osoby nie biorące udziału w taki sposób, by ich wezwanie lub zawiadomienie było możliwe, a w razie potrzeby, aby wystąpiła z wnioskiem o ustanowienie kuratora. Później sąd wezwie osoby nie zapozwane do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych. osoby, których udział w charakterze powodów jest konieczny, sąd zawiadomi o toczącym się procesie. Osoby te mogą w ciągu dwóch tygodni od doręczenia zawiadomienia przystąpić do sprawy w charakterze powodów^[164],
• wstąpienie do procesu w charakterze powoda osoby, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo^[165],
• wstąpienie do procesu w charakterze powoda osoby, na rzecz której organizacja społeczna wytoczyła powództwo^[166].

edytuj Wszczęcie postępowania

Proces zostaje wszczęty poprzez wniesienie pisma procesowego (pozwu)^[167]. Od tej zasady istnieje wyjątek - pracownik lub ubezpieczony działając bez adwokata lub radcy prawnego może zgłosić w sądzie właściwym ustnie do protokołu powództwo oraz treść środków odwoławczych i innych pism procesowych^[168]. Zawsze są dwie strony: strona czynna (powód) i bierna (pozwany). Przepisy dopuszczają udział osób trzecich (interwencja uboczna, przypozwanie).

edytuj Pozew

Pozew to pismo procesowe, za pomocą którego następuje wytoczenie powództwa w procesie cywilnym^[169]. Pozew ma spełniać warunki wymagane od pism procesowych, a zatem zawierać:

• oznaczenie sądu, do którego jest skierowany, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników,
• oznaczenie rodzaju pisma,
• osnowę wniosku lub oświadczenia oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności,
• podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika,
• wymienienie załączników.

Pozew - jako pierwsze pismo procesowe w sprawie - powinien zawierać także:

• oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników oraz przedmiotu sporu.

Do pisma należy dołączyć pełnomocnictwo, jeżeli pismo wnosi pełnomocnik, który przedtem nie złożył pełnomocnictwa^[170].

Pozew - oprócz spełnienia warunków pisma procesowego - powinien zawierać:

• dokładnie określone żądanie, a w sprawach o prawa majątkowe także oznaczenie wartości przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna,
• przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu.

Pozew może zawierać wnioski o zabezpieczeniu powództwa, nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalność i przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda oraz wnioski służące do przygotowania rozprawy, a w szczególności wnioski o:

• wezwanie na rozprawę wskazanych przez powoda świadków i biegłych,
• dokonanie oględzin,
• polecenie pozwanemu dostarczenia na rozprawę dokumentu będącego w jego posiadaniu, a potrzebnego do przeprowadzenia dowodu, lub przedmiotu oględzin;
• zażądanie na rozprawę dowodów znajdujących się w sądach, urzędach lub u osób trzecich^[171].

Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że jeżeli pismo procesowe (w tym pozew) nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty, przewodniczący wzywa stronę, pod rygorem zwrócenia pisma, do poprawienia, uzupełnienia lub opłacenia go w terminie tygodniowym. Mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym.

Jeżeli pismo wniosła osoba zamieszkała lub mająca siedzibę za granicą, która nie ma w kraju przedstawiciela, przewodniczący wyznacza termin do poprawienia lub uzupełnienia pisma albo uiszczenia opłaty nie krótszy niż miesiąc.

Po bezskutecznym upływie terminu przewodniczący zwraca pismo stronie. Pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu. Pismo poprawione lub uzupełnione w terminie wywołuje skutki od chwili jego wniesienia. Zarządzenie przewodniczącego o zwrocie pozwu doręcza się tylko powodowi^[172].

Wyróżnia się treść pozwu obowiązkową (konieczną) i fakultatywną. Elementami treści koniecznej pozwu są:

• dokładnie określone żądania,
• przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie (causa petendi),
• oznaczenie wartości przedmiotu sporu w sprawach o roszczenie majątkowe,
• przytoczenie w miarę potrzeby okoliczności uzasadniających właściwość sądu^[173].

W literaturze wskazuje się, że wnioski zamieszczone w pozwie, a składające się na jego treść fakultatywną mogą dotyczyć samego postępowania lub przygotowania rozprawy przez przewodniczącego przez wydanie jeszcze przed rozprawą odpowiednich zarządzeń^[174].

edytuj Formularze

Jeżeli powód będący usługodawcą lub sprzedawcą dochodzi roszczeń wynikających z umów o:

• świadczenie usług pocztowych i telekomunikacyjnych,
• przewóz osób i bagażu w komunikacji masowej,
• dostarczanie energii elektrycznej, gazu i oleju opałowego,
• dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków,
• wywóz nieczystości,
• dostarczanie energii cieplnej,

jest obowiązany wnieść pozew na urzędowych formularzu. Jeżeli przepis szczególny tak stanowi, w tych sprawach pozew wnosi się na elektronicznych nośnikach informacji^[175].

Jeżeli pismo procesowe, które winno być wniesione na urzędowym formularzu, nie zostało wniesione na takim formularzu lub nie może otrzymać prawidłowego biegu na skutek niezachowania innych warunków formalnych, przewodniczący wzywa stronę do jego poprawienia lub uzupełnienia w terminie tygodniowym, przesyłając złożone pismo. Wezwanie powinno wskazywać wszystkie braki pisma oraz zawierać pouczenie, że w razie bezskutecznego upływu terminu lub ponownego złożenia pisma dotkniętego brakami przewodniczący zarządza zwrot pisma; sprzeciw od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty oraz sprzeciw od nakazu zapłaty sąd odrzuca. Takie same są regulacje odnośnie pism, które mają być wniesione na elektronicznych nośnikach informacji^[176].

edytuj Doręczenie

Sąd dokonywa doręczeń przez pocztę, komornika, wożnych, a także przez sądową służbę doręczeniową, którą może utworzyć w drodze rozporządzenia Minister Sprawiedliwości. Szczegółowy tryb doręczania pism sądowych przez pocztę określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości wydane w porozumieniu z Ministrem Łączności^[177].

W toku sprawy adwokaci i radcy prawni mogą doręczać sobie nawzajem pisma bezpośrednio za potwierdzeniem odbioru i oznaczeniem daty. Droęczenie adresatowi może nastąpić także przez wręczenie mu pisma bezpośrednio w sekretariacie sądu^[178].

Jeżeli stroną jest osoba fizyczna, doręczenia dokonuje się jej osobiście, a gdy nie ma ona zdolności procesowej - jej przedstawicielowi ustawowemu. Pisma procesowe lub orzeczenia dla osoby prawnej, jak również dla organizacji, która nie ma osobowości prawnej, doręcza się organowi uprawnionemu do reprezentowania ich przed sądem lub do rąk pracownika upoważnionego do odbioru pism. Pisma procesowe dla przedsiębiorców i wspólników spółek handlowych, wpisanych do rejestru sądowego na podstawie odrębnych przepisów, doręcza się na adres podany w rejestrze, chyba że strona wskazała inny adres dla doręczeń. Jeżeli ostatni wpisany adres został wykreślony jako niezgodny z rzeczywistym stanem rzeczy i nie zgłoszono wniosku o wpis nowego adresu, adres wykreślony jest uważany za adres podany w rejestrze. Jeżeli ustanowiono pełnomocnika procesowego lub osobę upoważnioną do odbioru pism sądowych, doręczenia należy dokonać tym osobom - w takiej sytuacji jednak Skarb Państwa może pisma procesowe lub orzeczenia dla osoby prawnej i organizacji, która nie ma osobowości prawnej, doręczać organowi do ich reprezentowania przed sądem lub do rąk pracownika upoważnionego do odbioru pism^[179].

W dni ustawowo uznane za wolne od pracy, jak też w porze nocnej (od 21 do 7) doręczać można tylko w wyjątkowych wypadkach za uprzednim zarządzeniem prezesa sądu^[180].

Jeżeli stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, ma być doręczony pozew lub inne pismo procesowe wywołujące potrzebę podjęcia obrony jej praw, doręczenie może do chwili zgłoszenia się strony lub jej pełnomocnika nastąpić tylko do rąk kuratora ustanowionego na wniosek osoby zainteresowanej przez sąd orzekający^[181].

Przewodniczący ustanowi kuratora, jeżeli wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu strony nie jest znane. W sprawach o roszczenia alimentacyjne, w sprawach o ustalenie ojcostwa i o związane z tym roszczenia, przewodniczący przed ustanowieniem kuratora przeprowadzi stosowne dochodzenie w celu ustalenia miejsca zamieszkania lub pobytu pozwanego. O ustanowieniu kuratora przewodniczący ogłosi publicznie w budynku sądowym i lokalu wójta, w sprawach zaś większej wagi, gdy uzna to za potrzebne, także w prasie. Z chwilą doręczenia pisma kuratorowi doręczenie staje się skuteczne. Sąd może jednak uzależnić skuteczność doręczenia od upływu oznaczonego terminu do chwili wywieszenia obwieszczenia w budynku sądowym^[182].

edytuj Prawidłowy bieg pisma procesowego

Jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty, przewodniczący wzywa stronę, pod rygorem zwrócenia pisma, do poprawienia, uzupełnienia lub opłacenia go w terminie tygodniowym. Mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym^[183].

edytuj Skutki wszczęcia postępowania

edytuj Skutki wniesienia pozwu

Skutki wniesienia pozwu dzieli się na procesowe i materialnoprawne. Do procesowych zaliczane są:

• zasada perpetuatio fori - sąd właściwy w chwili wniesienia pozwu pozostaje właściwym do końca,
• zasada perpetuatio iurisdictionis - jurysdykcja krajowa istniejąca w chwili wszczęcia postępowania istnieje nawet, jeżeli w toku sprawy odpadły jej podstawy (wyjątkiem są sytuacje, kiedy o jurysdykcji decyduje miejsce zamieszkania, pobytu lub siedziby pozwanego w Polsce - wtedy decyduje chwila doręczenia pozwu pozwanemu),
• pozew wniesiony jest przedmiotem badania przewodniczącego - sprawdza, czy pozew czyni zadość warunkom formalnym, czy został należycie opłacony i czy nie zachodzi brak jednej z przesłanek procesowych, które sąd powinien brać pod uwagę z urzędu.

Jeżeli wynik badania nie wykaże żadnych braków albo braki zostaną w terminie usunięte, przewodniczący wyznacza termin rozprawy i zarządza doręczenie pozwu stronom razem z wezwaniem na rozprawę.

Skutkami materialnoprawnymi wniesienia pozwu są przerwanie biegu przedawnienia roszczeń, biegu zasiedzenia oraz zniesienie zakazu anatocyzmu^[184].

edytuj Skutki doręczenia pozwu

Z chwilą doręczenia pozwu:

• nie można w toku sprawy wszcząć pomiędzy tymi samymi stronami nowego postępowania o to samo roszczenie,
• pozwany może wytoczyć przeciw powodowi powództwo wzajemne,
• zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy; nabywca może jednak wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej^[185].

Z chwilą doręczenia pozwu następuje zawiśnięcie sporu, czyli stan sprawy w toku. Trwa on do chwili prawomocnego odrzucenia pozwu, umorzenia postępowania lub uprawomocnienia się wyroku. Zawieszenie postępowania nie ma wpływu na stan sprawy w toku. Zarzut sprawy w toku może być podniesiony na każdym etapie postępowania i jego uwzględnienie prowadzi do odrzucenia pozwu. Sąd z urzędu bierze tę okoliczność pod rozwagę w każdym stanie sprawy jako przyczynę odrzucenia pozwu, zaś sąd apelacyjny i kasacyjny jako przyczynę nieważności postępowania^[186].

edytuj Posiedzenie sądowe

Z zasady posiedzenia sądowe w postępowaniu cywilnym są jawne. Jest niejawne jedynie w wypadkach przewidzianych przez przepisy szczególne. Jednak sąd może skierować sprawę na posiedzenie jawne i wyznaczyć rozprawę także wówczas, gdy sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym^[187].

Liczba posiedzeń sądowych jest praktycznie nieograniczona. Wyznacza je przewodniczący z urzędu, ilekroć wymaga tego stan sprawy. O posiedzeniach jawnych zawiadamia się strony i osoby zainteresowane przez wezwanie lub ogłoszenie podczas posiedzenia. Stronie nieobecnej na posiedzeniu jawnym należy zawsze doręczyć wezwanie na następne posiedzenie. Wezwanie powinno być doręczone co najmniej na tydzień przed posiedzeniem. W wypadkach pilnych termin ten może być skrócony do trzech dni^[188].

Formalnie rozprawą kieruje przewodniczący - to on otwiera, prowadzi i zamyka posiedzenia, udziela głosu, zadaje pytania, upoważnia do zadawania pytań i ogłasza orzeczenia. Może też odebrać głos, gdy przemawiający go nadużywa, jak również uchylić pytanie, jeżeli uzna je za niewłaściwe lub zbyteczne^[189].

Na posiedzenia jawne wstęp na salę sądową mają - poza stronami i osobami wezwanymi - tylko osoby pełnoletnie. Na posiedzenie niejawne mają wstęp tylko osoby wezwane^[190].

Sąd z urzędu zarządza odbycie całego posiedzenia lub jego części przy drzwiach zamkniętych, jeżeli publiczne rozpoznanie sprawy:

• zagraża porządkowi publicznemu
• lub moralności
• albo gdy mogą być ujawnione okoliczności tajemnicą państwową
• lub służbową.

Sąd może zarządzić odbycie posiedzenia przy drzwiach zamkniętych również na wniosek strony, jeżeli podane przez nią przyczyny uzna za uzasadnione lub jeżeli roztrząsane mają być szczegóły życia rodzinnego. Postępowanie dotyczące tego wniosku odbywa się przy drzwiach zamkniętych. Postanowienie w tym przedmiocie sąd ogłasza publicznie^[191].

Podczas posiedzenia odbywającego się przy drzwiach zamkniętych mogą być obecni na sali:

• strony,
• interwenienci uboczni,
• ich przedstawiciele ustawowi i pełnomocnicy,
• prokurator,
• osoby zaufania po dwie z każdej strony.

Ogłoszenie orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie odbywa się publicznie^[192].

W postępowaniach odrębnych w sprawach małżeńskich posiedzenia odbywają się przy drzwiach zamkniętych, chyba że obie strony żądają publicznego rozpoznania sprawy, a sąd uzna, że jawność nie zagraża moralności^[193].

Sąd nawet na zgodny wniosek strony może odroczyć posiedzenie tylko z ważnej przyczyny^[194].

Z przebiegu posiedzenia jawnego protokolant pod kierunkiem przewodniczącego spisuje protokół. Przy wydawaniu wyroków zaocznych wystarcza zaznaczenie w aktach, że pozwany nie stawił się na posiedzenie, nie żądał przeprowadzenia rozprawy w swej nieobecności i nie złożył żadnych wyjaśnień, oraz wzmianka co do ogłoszenia wyroku. Z posiedzenia niejawnego sporządza się notatkę urzędową, jeżeli nie wydano orzeczenia^[195].

Strony mogą żądać sprostowania lub uzupełnienia protokołu, nie później jednak jak na następnym posiedzeniu, a jeśli idzie o protokół rozprawy, po której zamknięciu nastąpiło wydanie wyroku - dopóki akta sprawy znajdują się w sądzie. Od zarządzenia przewodniczącego strony mogą odwołać się do sądu w terminie tygodniowym od doręczenia im zarządzenia^[196].

W toku posiedzenia wnioski, oświadczenia, uzupełnienia i sprostowania wniosków i oświadczeń można zamieścić w załączniku do protokołu. Jeżeli stronę zastępuje adwokat, radca prawny, rzecznik patentowy lub Prokurator Generalny Skarbu Państwa, przewodniczący może zażądać złożenia takiego załącznika w wyznaczonym terminie^[197].

Jeżeli kodeks przewiduje grzywnę bez określenia jej wysokości, grzywnę wymierza się w kwocie do jednego tysiąca złotych. Grzywny ściąga się w drodze egzekucji sądowej na rzecz Skarbu Państwa. Ilekroć kodeks postępowania cywilnego dopuszcza zarządzenie przymusowego sprowadzenia lub aresztowania, stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania karnego. O przymusowe sprowadzenie żołnierza w czynnej służbie wojskowej sąd zwraca się do dowódcy jednostki wojskowej, w której pełni on służbę, lub do Żandarmerii Wojskowej, a o przymusowe sprowadzenie funkcjonariusza Policji, Biura Ochrony Rządy, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego lub Straży Granicznej - do jego przełożonego. O ukaranie żołnierza w czynnej służbie wojskowej sąd występuje do dowódcy jednostki wojskowej, w której pełni on służbę, a o ukaranie funkcjonariusza:

• Policji,
• Biura Ochrony Rządu,
• Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
• Agencji Wywiadu,
• Służby Kontrwywiadu Wojskowego,
• Służby Wywiadu Wojskowego,
• Centralnego Biura Antykorupcyjnego
• lub Straży Granicznej

do jego przełożonego^[198].

Strony mogą w toku posiedzenia, a jeżeli nie były obecne, na najbliższym posiedzeniu zwrócić uwagę sądu na uchybienie przepisom postępowania, wnosząc o wpisanie zastrzeżenia do protokołu. Stronie, która zastrzeżenia nie zgłosiła, nie przysługuje prawo powoływania się na takie uchybienia w dalszym toku postępowania, chyba że chodzi o przepisy postępowania, których naruszenie sąd powinien wziąć pod rozwagę z urzędu, albo że strona uprawdopodobni, iż nie zgłosiła zastrzeżeń bez swojej winy^[199].

edytuj Rozprawa

Termin rozprawy wyznacza przewodniczący. Jednocześnie z wyznaczeniem pierwszej rozprawy zarządza doręczenie pozwu i stosownie do potrzeby wyznacza sędziego sprawozdawcę. Równocześnie z doręczeniem pozwu i wezwania na pierwszą rozprawę poucza się pozwanego o:

• czynnościach procesowych, które może lub powinien podjąć, jeżeli nie uznaje żądania pozwu w całości lub w części, w szczególności o możliwości lub obowiązku wniesienia odpowiedzi na pozew, w tym o obowiązujących w tym zakresie wymaganiach co do terminu i formy, lub przedstawienia swoich wniosków, twierdzeń i dowodów na rozprawie,
• skutkach niepodjęcia takich czynności, w szczególności o możliwości wydania przez sąd wyroku zaocznego i warunkach jego wykonalności oraz obciążenia pozwanego kosztami postępowania,
• możliwości ustanowienia przez pozwanego pełnomocnika procesowego i braku obowiązkowego zastępstwa przez adwokata lub radcę prawnego^[200].

Pozwany może przed pierwszą rozprawą wnieść odpowiedź na pozew^[201].

W sprawach zawiłych lub rozrachunkowych przewodniczący może zarządzić przed pierwszą rozprawą wniesienie odpowiedzi na pozew lub także w miarę potrzeby wymianę przez strony dalszych pism przygotowawczych, przy czym oznaczy porządek składania pism, termin, w którym pisma te należy złożyć, okoliczności, które mają być wyjaśnione. W toku sprawy wymianę pism może zarządzić sąd^[202].

Stronę reprezentowaną przez adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa przewodniczący może zobowiązać do złożenia w wyznaczonym terminie pisma przygotowawczego, w którym strona jest obowiązana do powołania wszystkich twierdzeń, zarzutów i dowodów pod rygorem utraty prawa powoływania ich w dalszym toku^[203].

Przewodniczący stosownie do okoliczności, wyda przed rozprawą nad podstawie pozwu i innych pism procesowych zarządzenie mające na celu przygotowanie rozprawy. Przewodniczący może w szczególności:

• wezwać strony do stawienia się na rozprawę osobiście lub przez pełnomocnika,
• żądać na rozprawę od państwowej jednostki organizacyjnej lub jednostki organizacyjnej samorządu terytorialnego znajdujących się u nich dowodów, jeżeli strona sama dowodów tych otrzymać nie może;
• wezwać na rozprawę wskazanych przez stronę świadków
• wezwać na rozprawę osoby powołane zgodnie przez strony na biegłych,
• zarządzić przedstawienie dokumentów, przedmiotów oględzin, ksiąg, planów itd.

Przewodniczący może ponadto, w razie koniecznej potrzeby, zarządzić oględziny jeszcze przed rozprawą^[204].

Każda ze stron może w piśmie procesowym żądać przeprowadzenia rozprawy w jej nieobecności^[205].

Rozprawa odbywa się w ten sposób, że po wywołaniu sprawy strony - najpierw powód, a potem pozwany - zgłaszają ustnie swe żądania i wnioski oraz przedstawiają twierdzenia i dowody na ich poparcie. Strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne swych żądań i wniosków. Na żądanie prokuratora sąd udziela mu głosu w każdym stanie sprawy. Każda ze stron obowiązana jest do złożenia oświadczenia co do twierdzeń strony przeciwnej, dotyczących okoliczności faktycznych. Ponadto rozprawa obejmuje, stosownie do okoliczności, postępowanie dowodowe i roztrząsanie jego wyników^[206].

W razie nieobecności strony na rozprawie przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia sprawozdawca przedstawia jej wnioski, twierdzenia i dowody znajdujące się w aktach sprawy^[207].

Przewodniczący, jeżeli to możliwe, jeszcze przed wszczęciem postępowania dowodowego powinien przez zadawanie pytań stronom ustalić, jaką z istotnych okoliczności sprawy są między nimi sporne, i dążyć do ich wyjaśnienia. W razie uzasadnionej potrzeby można udzielić stronom niezbędnych pouczeń, a stosownie do okoliczności zwraca im uwagę na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego. W sprawach o alimenty i naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przewodniczący poucza powoda występującego w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego o roszczeniach wynikających z przytoczonych przez niego faktów^[208].

Fakty powszechnie znane sąd bierze pod uwagę nawet bez powołania się na nie przez strony. Sąd jest związany uznaniem powództwa, chyba że uznanie jest sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego^[209].

Rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć (to odroczenie ma charakter obligatoryjny)^[210]. Sąd może skazać na grzywnę stronę, jeżeli powołała się w złej wierze na nieprawdziwe okoliczności, które skutkowały odroczeniem rozprawy^[211]. Jeżeli nieprawdziwe okoliczności, które skutkowały odroczeniem rozprawy, zostały powołane w złej wierze przez pełnomocnika strony, sąd może skazać go na grzywnę^[212].

Usprawiedliwienie niestawiennictwa z powodu choroby stron, ich przedstawicieli ustawowych, pełnomocników, świadków i innych uczestników postępowania, wymaga przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie sądu, wystawionego przez lekarza sądowego. Nie dotyczy to osób pozbawionych wolności, bo ich usprawiedliwione niestawiennictwo jest uregulowane poza kodeksem postępowania cywilnego^[213].

Rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd postanowi wezwać do wzięcia udziału w sprawie lub zawiadomić o toczącym się procesie osoby, które dotychczas w postępowaniu nie występowały w charakterze powodów lub pozwanych^[214]. Sąd może w celu dokładniejszego wyjaśnienia stanu sprawy zarządzić stawienie się stron lub jednej z nich osobiście albo przez pełnomocnika^[215].

Strona może aż do zamknięcia rozprawy przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swych wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej, z zastrzeżeniem niekorzystnych skutków, jakie według przepisów niniejszego kodeksu mogą dla niej wyniknąć z działania na zwłokę lub niezastosowania się do zarządzeń przewodniczącego i postanowień sądu. Sąd pominie środki dowodowe, jeżeli okoliczności sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione lub jeżeli strona powołuje się dowody jedynie dla zwłoki^[216].

Sąd może zarządzić oddzielną rozprawę co do pozwu głównego i wzajemnego, jako też co do jednego z kilku roszczeń połączonych w jednym pozwie, bądź to głównym, bądź wzajemny, albo w stosunku do poszczególnych współuczestników^[217].

Sąd może zarządzić połączenie kilku oddzielnych spraw toczących się przed nim w celu ich łącznego rozpoznania lub także rozstrzygnięcia, jeżeli są one ze sobą w związku lub mogły być objęte jednym pozwem^[218]. Sąd może ograniczyć rozprawę do poszczególnych zarzutów lub zagadnień wstępnych^[219].

Pozwany nie może odmówić wdania się w spór co do istoty sprawy, chociaż wniósł zarzuty formalne^[220].

Oddalając zarzuty, których uwzględnienie uzasadniałoby odrzucenie pozwu, sąd wyda oddzielne postanowienie i może wstrzymać dalsze rozpoznanie sprawy, aż do uprawomocnienia się tego postanowienia. Oddalenie innych zarzutów formalnych sąd stwierdza w uzasadnieniu orzeczenia kończącego postępowanie, przytaczając powody rozstrzygnięcia^[221]. Sąd drugiej instancji, na wniosek strony, rozpoznaje również te postanowienia sądu pierwszej instancji, które nie podlegają zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy^[222].

Przewodniczący powinien we właściwej chwili skłaniać strony do pojednania, zwłaszcza na pierwszym posiedzeniu, po wstępnym wyjaśnieniu stanowiska stron. Osnowa ugody zawartej przed sądem powinna być wciągnięta do protokołu rozprawy i stwierdzona podpisami stron. Niemożność podpisania sąd stwierdzi w protokole^[223].

Przewodniczący zamyka rozprawę po przeprowadzeniu dowodów i udzieleniu głosu stronom. Może zamknąć rozprawę również w wypadku, gdy ma być przeprowadzony jeszcze dowód przez sędziego wyznaczonego lub przez sąd wezwany albo gdy ma być przeprowadzony dowód z akt lub wyjaśnień organów administracji publicznej, a rozprawę co do tych dowodów sąd uznaje za zbyteczną^[224]. Sąd może zamkniętą rozprawę otworzyć na nowo^[225]. Od zarządzeń przewodniczącego wydanych w toku rozprawy strony mogą odwołać się do sądu^[226].

edytuj Terminy

Istnieje w literaturze kilka podziałów terminów. Istnieją terminy dla czynności procesowych stron i uczestników postępowania oraz terminy dla czynności sądu. Terminy dla czynności procesowych i uczestników postępowania dzieli się na:

• terminy ustawowe - nie mogą być przedłużane ani skracane przez sąd, biegną od momentu początkowego, oznaczonego w odpowiednim przepisie kodeksu postępowania cywilnego,
• terminy sądowe - są wyznaczana przez sąd lub przewodniczącego^[227].

Bieg terminu sądowego rozpoczyna się od ogłoszenia w tym przedmiocie postanowienia lub zarządzenia, a gdy kodeks postępowania cywilnego przewiduje doręczenie z urzędu - od jego doręczenia^[228].

Terminy oblicza się według prawa cywilnego. Oddanie pisma procesowego w polskiej placówce pocztowej jest równoznaczne z wniesieniem go do sądu. To samo dotyczy złożenia pisma przez żołnierza w dowództwie jednostki wojskowej albo przez osobę pozbawioną wolności w administracji zakładu karnego oraz przez członka załogi polskiego statku morskiego u kapitana statku^[229].

Przewodniczący może z ważnej przyczyny przedłużyć lub skrócić termin sądowy na wniosek zgłoszony przed upływem terminu, nawet bez wysłuchania strony przeciwnej^[230].

Terminy dla czynności sądu z reguły mają charakter terminów instrukcyjnych^[231].

edytuj Uchybienie i przywrócenie terminu

Czynność procesowa podjęta przez stronę po upływie terminu jest bezskuteczna^[232].

Jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności procesowej bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Przywrócenie nie jest dopuszczalne, jeżeli uchybienie terminu nie pociąga za sobą ujemnych dla strony skutków procesowych^[233].

Pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana w ciągu tygodnia od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności uzasadniające wniosek. Równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności procesowej. Po upływie roku od uchybionego terminu, jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko w wyjątkowych wypadkach^[234].

Niedopuszczalne jest przywrócenie terminu do złożenia środka odwoławczego od wyroku orzekającego unieważnienie małżeństwa lub rozwód albo ustanawiającego nieistnienie małżeństwa, jeśli choćby jedna ze stron zawarła po uprawomocnienie się wyroku nowy związek małżeński^[235].

Spóźniony lub z mocy ustawy niedopuszczalny wniosek o przywrócenie terminu sąd odrzuci na posiedzeniu niejawnym^[236].

Zgłoszenie wniosku o przywrócenie terminu nie wstrzymuje postępowania w sprawie ani wykonania orzeczenia. Sąd może jednak, stosownie do okoliczności, wstrzymać postępowanie lub wykonanie orzeczenia. Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym. W razie uwzględnienia wniosku sąd może natychmiast przystąpić do rozpoznania sprawy^[237].

edytuj Mediacja

Mediacja jest dobrowolna. Prowadzi się ją na podstawie umowy o mediację albo postanowienie sądu kierującego strony do mediacji. Umowa może być zawarta także przez wyrażenie przez stronę zgody, gdy druga strona złożyła do mediatora wniosek o przeprowadzenie mediacji. W umowie o mediację strony określają w szczególności przedmiot mediacji, osobę mediatora albo sposób wyboru mediatora. Mediację prowadzi się przed wszczęciem postępowania, a za zgodą stron także w toku sprawy^[238].

Mediatorem może być osoba fizyczna, mająca pełną zdolność do czynności prawnych, korzystających w pełni z praw publicznych. Mediatorem nie może być sędzia. Nie dotyczy to sędziów w stanie spoczynku^[239].

edytuj Postępowanie pojednawcze

Sprawy cywilne, których charakter na to zezwala, mogą być uregulowane drogą ugody zawartej przed wniesieniem pozwu. Sąd uzna ugodę za niedopuszczalną, jeżeli jej treść jest niezgodna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa^[240].

O zawezwanie do próby ugodowej - bez względu na właściwość rzeczową - można zwrócić się do sądu rejonowego ogólnie właściwego dla przeciwnika. W wezwaniu należy oznaczyć zwięźle sprawę. Postępowanie pojednawcze przeprowadza sąd w składzie jednego sędziego. Z posiedzenia spisuje się protokół, a jeżeli doszło do ugody, osnowę jej wciąga się do protokołu. Strony podpisują ugodę; niemożność podpisania ugody sąd stwierdza w protokole^[241].

Jeżeli wzywający nie stawi się na posiedzenie, sąd na żądanie przeciwnika włoży na niego obowiązek zwrotu kosztów wywołanych próbą ugodowych. Jeżeli przeciwnik bez usprawiedliwienia nie stawi się na posiedzenie, sąd na żądanie wzywającego, który wniósł następnie w tej sprawie pozew, uwzględni koszty wywołane próbą ugodową w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie^[242].

edytuj Kumulacja roszczeń

Kumulacja roszczeń oznacza dochodzenie jednym pozwem przeciwko temu samemu pozwanemu kilku roszczeń, z których każde mogłoby być dochodzone