Wojna stuletnia.html
 
| ca | de | en | es | fr | it | nl | no | pl | pt | ru | ro | fi | sv | tr | vo |


 

Wojna stuletnia

Joanna d'Arc w czasie oblężenia Orleanu
Data 1337-1453
Miejsce Europa Zachodnia
Wynik Francja przejęła kontrolę nad wszystkimi kontynentalnymi posiadłościami Anglii oprócz Calais
Przyczyna m.in. spór dynastyczny i wzajemna ingerencja w sprawy wewnętrzne
Terytorium pierwotnie Francja i Niderlandy
Strony konfliktu
Francja
Kastylia
Szkocja
Genua
Majorka
Czechy
Aragonia
Bretania		 Anglia
Burgundia
Bretania
Portugalia
Nawarra
Flandria
Hainaut
Akwitania
Luksemburg
Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego
Wojna stuletnia

Sluys – Crécy – Calais – Poitiers – Auray – Azincourt – Rouen – Baugé – Meaux – Cravant – Verneuil – Orlean - Meung-sur-Loire - Jargeau - Beaugency – Patay – Compiègne – Gerbevoy – Formigny – Castillon

Wojna stuletnia - termin nadany przez XIX-wiecznych historyków serii konfliktów zbrojnych jakie z przerwami miały miejsce przez 116 lat w XIV i XV wieku pomiędzy Anglią i Francją.

W 1328 roku zmarł ostatni z synów Filipa IV Pięknego, król Karol IV. Jego śmierć zakończyła ponad trzystuletnie rządy dynastii Kapetyngów.

Do tronu po zmarłym władcy zgłosiło roszczenia aż trzech pretendentów: dwaj bratankowie Filipa Pięknego i jego wnuk ze strony córki Izabeli, król Anglii Edward III, co stało się przyczyną najdłuższej w historii Europy wojny o sukcesję.

Biorąc pod uwagę długość i złożoność wojny stuletniej, można uznać, że była to pierwsza wojna ogólnoeuropejska. Choć w walkach brały udział głównie oddziały francuskie i angielskie, każda ze stron szukała sojuszników. Walki miały miejsce na licznych frontach, nie tylko we Francji i Anglii, ale również między innymi w Hiszpanii, Niderlandach i Szkocji.

Spis treści

edytuj Tło konfliktu

Pałac królewski w Paryżu na Île de la Cité
Pałac królewski w Paryżu na Île de la Cité

Narastająca w XIII wieku wrogość pomiędzy królami Anglii i Francji miała związek z posiadłościami królów angielskich na kontynencie europejskim. Osiągnęły one największe rozmiary w latach 1154–1204, gdy Andegawenowie kontrolowali Normandię, Maine, Andegawenię, Turenię, Poitou i Akwitanię. Do 1224 roku, wszystkie te ziemie poza Akwitanią zostały utracone na rzecz Francuzów.

Królowie z dynastii Andegawenów nie byli suwerenami na swoich francuskich posiadłościach, lecz władali nimi jako wasale królów francuskich. Układ ten został potwierdzony w 1259 roku, gdy Henryk III i Ludwik IX podpisali traktat paryski, którego najważniejszym aspektem było to, że potwierdził on status królów angielskich jako wasali, zmuszając ich do składania hołdu lennego królom francuskim. Precedens został ustanowiony gdy Henryk III uklęknął przed Ludwikiem IX w ogrodzie pałacu na Île de la Cité w pobliżu nowo wybudowanej Sainte-Chapelle. Hołd lenny był należny przy każdej zmianie monarchy po którejkolwiek ze stron i miał miejsce w latach 1273, 1285, 1303, 1308, 1320 i 1325. Królowie angielscy, którzy byli suwerenami na wyspach brytyjskich, ale wasalami na swoich posiadłościach na kontynencie europejskim, czynili to bardzo niechętnie. Władcy francuscy mieli prawo wzywać ich na swój dwór do Paryża, a inni wasale francuscy mogli wnosić przeciw nim skargi.

Podobnie jak wojna w 1202 roku wybuchła gdy Filip II skonfiskował ziemie lenne Jana I, wojny w 1294 roku pomiędzy Filipem IV i Edwardem I i w 1324 roku pomiędzy Karolem IV i Edwardem II wybuchły z tej samej przyczyny.

Na początku XIV w. rozognił się spór angielsko-francuski na tle lenn angielskich - Gujenny (części Akwitanii) oraz Flandrii. Dodatkowo spór ten nałożył się na rywalizację dwóch stronnictw arystokratycznych o władzę w samej Anglii. Podzieliła ona także rodzinę królewską: króla Edwarda II i jego żonę Izabelę. Izabela schroniła się wówczas we Francji, gdzie uzyskała wojskowe i pieniężne wsparcie, gdyż sama była córką króla francuskiego Filipa IV.

Po zbrojnym powrocie królowej do Anglii, Edward II musiał abdykować i został aresztowany, tron zaś przypadł w 1321 jego synowi, niepełnoletniemu jeszcze Edwardowi III. Faktyczną władzę, do czasu jego pełnoletności, sprawowała matka wraz ze swym stronnictwem. Gdy młody, ambitny król przejął w 1330 rządy w Anglii, zaczął domagać się od Francji nie tylko swych praw do byłych lenn angielskich na terenie Francji, lecz także uznania go w ogóle za sukcesora korony francuskiej, gdyż był po matce księciem francuskiej dynastii Kapetyngów, której panowanie we Francji wygasło wobec braku bezpośrednich męskich następców tronu.

edytuj Pierwsza faza wojny (1337–1360)

Po śmierci w 1328 Karola IV (1322-1328), szlachta francuska obrała królem Filipa VI Walezjusza. Edward III postanowił więc wyegzekwować swe pretensje dynastyczne w drodze wojny, którą rozpoczął w 1337.

edytuj Wojna w Akwitanii (1337–1339)

Podobnie jak wojny w 1924 i w 1324 roku, wojna stuletnia rozpoczęła się w Akwitanii. W lipcu 1337 roku armia francuska i oddziały hrabiego Foix przeprowadziły tam kampanię typu chevauchée. W 1338 roku Francja ponowiła ataki. Mimo że zostały one odparte, brak posiłków z Anglii oznaczał, że wiosną 1339 roku Francuzi gotowi byli dokonać inwazji i ustanowili garnizony wzdłuż rzek Garonna i Dordogne. Kiedy w kwietniu 1339 roku z pomocą francuskiej floty padły kluczowe placówki w Bourg i Blaye, Francuzi zagrozili oblężeniem Bordeaux.

Latem 1337 roku Edward III doszedł do porozumienia z władcami Niderlandów w sprawie pomocy wojskowej, uzyskując od nich obietnicę wsparcia w sile prawie 7 tysięcy żołnierzy na dwa miesiące, w tym 2 tysiące żołnierzy cesarza Ludwika IV Bawarskiego. Te ustalenia ograniczyły swobodę działania Edwarda, który pierwotnie planował przeprowadzić inwazję na Normandię, podczas gdy jego sojusznicy mieli zaatakować Francję z północnego wschodu. Jednak po negocjacjach zgodził się na wspólną akcję w kierunku Cambrai. Ze względu na problemy Edwarda w Szkocji planowany na wrzesień 1337 roku atak został najpierw przełożony, a pod koniec listopada w ogóle odwołany. Jedynie nieliczne angielskie oddziały przeprawiły się przez kanał i przeprowadziły niewielkie rajdy na wybrzeżu Flandrii.

Próba mediacji jaka miała miejsce w miesiącach zimowych przyczyniła się do tymczasowego uspokojenia sytuacji, a Edward zobowiązał się powstrzymać się od ataku na Francję do marca 1338 roku. Jednak podstawowa strategia koalicji pozostała niezmieniona. Pod koniec lutego Edward zmobilizował około 4500 żołnierzy i 16 lipca 1338 roku wkroczył do Antwerpii. W odpowiedzi, Filip rozkazał zmobilizować się swojej armii na północnej granicy i sam przybył do Amiens 24 sierpnia. Ostatecznie w 1338 roku nie doszło jednak to żadnych działań militarnych, ponieważ sojusznicy Edwarda nie otrzymali uzgodnionej zapłaty i byli niechętni do walki bez obecności cesarza.

W zaistniałej sytuacji Edward udał się do Koblencji, gdzie 5 września spotkał się z cesarzem Ludwikiem IV Bawarskim i otrzymał od niego tytuł namiestnika. To pozwoliło Edwardowi kontynuować kampanię w kierunku Cambrai, jednak ponownie jej początek przełożono, tym razem na lipiec 1339 roku, aby pozwolić Edwardowi zorganizować niezbędne finanse.

Filip VI planował, aby jego dwunastotysięczna armia pozostała nad Garonną tylko do czerwca 1339 roku, kiedy zamierzał skoncentrować wszystkie swoje siły wzdłuż Sommy, spodziewając się inwazji Edwarda III i jego sojuszników. Kiedy jednak oczekiwana inwazja opóźniała się, Francuzi postanowili kontynuować najazd na Gaskonię. Rozpoczęli oblężenie Bordeaux, jednak już po tygodniu zabrakło im zapasów i musieli odstąpić od miasta.

Opóźniająca się inwazja Edwarda umożliwiła również Francuzom przeprowadzeniu kilku podjazdowych rajdów na porty na południowym wybrzeżu Anglii. Po ataku na Portsmouth, który miał miejsce 24 marca 1338 roku Francuzi natychmiast zaatakowali Jersey. We wrześniu Francuzom udało się zdobyć Guernsey, nad którym kontrolę utrzymali przez kilka lat. Mimo że Anglicy próbowali zmobilizować flotę aby zapobiec takim atakom, 5 października 1338 roku Francuzom udało się przypuścić poważny atak na Southampton.

W 1339 roku istniały uzasadnione obawy, że Filip może planować poważny atak na Anglię z Normandii. Atak, który nastąpił w maju, był mniejszy niż oczekiwano, jednak spowodował istotne spustoszenie wybrzeży hrabstw Devon, Sussex i Kent. Dopiero w lipcu Anglicy zmobilizowali wystarczającą flotę aby zapobiec atakowi na Cinque Ports. Gdyby nie bunt genueńskich marynarzy Filipa, sytuacja Anglików mogła być dużo trudniejsza. W sierpniu Anglicy odpowiedzieli atakiem na Le Tréport, jednak nie miał on większego znaczenia. Pierwsze lata wojny uświadomiły Francuzom znaczenie przeniesienia wojny na terytorium Anglii, stworzenia chaosu na jej wybrzeżach i opanowania szlaków żeglugowych. Zarówno w Gaskonii jak i w regionie Kanału La Manche Anglicy przegrywali w początkowej fazie wojny.

edytuj Wojna w północnej Francji (1339)

Prawdziwe otwarcie wojny pomiędzy Filipem VI i Edwardem III miało miejsce w północnej Francji w 1339 roku. Edward i jego sojusznicy zaczęli mobilizować się w Vilvoorde i 18 września 1339 roku rozpoczęli marsz w kierunku Valenciennes. Dokładnie tydzień wcześniej Edward symbolicznie przyjął proporzec bojowy królów francuskich znany jako Oriflamme z opactwa świętego Dionizego, patrona Francji.

Filip także przygotowywał się do inwazji. Na przełomie lat 1338 i 1339 umieścił 6 tysięcy swoich żołnierzy w garnizonach na granicy z Hainaut i planował połączyć całą swoją armię mogącą liczyć nawet 50 tysięcy żołnierzy przerzucając latem 1339 roku swoje oddziały z Gaskonii nad Sommę. Francuska szlachta została wezwana do Compiègne na 22 lipca, jednak ponieważ inwazja Edwarda opóźniała się, zgromadzenie przesunięto na 6 września.

Edward i jego sojusznicy na czele armii liczącej od 10 do 15 tysięcy żołnierzy wkroczyli do Cambrai, gdzie Edward jako namiestnik cesarza sprawował władzę. Bez wątpienia celowo wkroczył do Francji 9 października, w święto świętego Dionizego, patrona Francji. Armia Edwarda miała ze sobą niewiele zapasów, co sugeruje, że spodziewał się, że do konfrontacji z Filipem dojdzie szybko. Nie mając dostatecznego zaopatrzenia wykorzystywał lokalne zasoby, plądrując co najmniej 45 wsi i podminowując w ten sposób reputację Filipa jako obrońcy swojego ludu.

Francuzi zapewne chcieli stanąć do bitwy 14 października, jednak Edward nie był gotowy i wycofał się na wschód na drugi brzeg rzeki Oise. Francuzi wysłali formalne wezwanie, aby bitwa odbyła się 21 lub 22 października, które Edward zaakceptował i rozmieścił swoją armię w okolicy Buironfosse w formacji podobnej do tej jakiej użył w bitwie pod Halidon Hill, z łucznikami na flankach. Wielu zostało pasowanych na rycerzy, co sugeruje, że Edward wierzył, że bitwa dojdzie do skutku.

Dlaczego nie doszło do bitwy jest przedmiotem kontrowersji. Niektórzy historycy sugerują, że Filip dysponujący dwukrotną przewagą liczebną okopał się, aby zmusić Edwarda do ataku, jednak ten w takich niesprzyjających warunkach nie zdecydował się na atak[1]. Z kolei według innych, to Filip zdecydował się wycofać słuchając swoich doradców, według których na przegranej mógł wiele stracić, a na wygranej niewiele zyskać[2].

Kampania w 1339 roku zakończyła się zatem bez wyraźnego rozstrzygnięcia, chociaż Anglicy dokonując poważnych zniszczeń udowodnili swoją siłę. Edward jednak nie zdecydował się objąć francuskiego tronu, zamiast tego zadowalając się namiestnictwem cesarza.

edytuj Kampania w 1340 roku

Pierwsza bitwa stoczona na morzu u wybrzeży Sluis (zachodnia Flandria) 24 czerwca 1340 zakończyła się zniszczeniem floty francuskiej. Po wylądowaniu armii angielskiej w Bretanii i Normandii do pierwszej większej bitwy lądowej doszło pod Crécy w 1346. Zwyciężyli w niej Anglicy i zajęli port Calais, który stał się ich główną bazą wypadową w wojnie. Potem z powodu epidemii dżumy nastąpił wieloletni rozejm. Kolejne zwycięstwo Anglicy osiągnęli w 1356 w bitwie pod Poitiers. Zakończyła się ona wielką klęską rycerstwa francuskiego, zdziesiątkowanego przez łuczników walijskich. Ponadto dostał się do niewoli król francuski Jan II Dobry (1350 - 1364).

Wg układu pokojowego, zawartego w 1360 w Bretigny Francja miała zapłacić Anglii wielki okup, w zamian Edward III rezygnował z tronu francuskiego. Królowie obu państw nie dotrzymali jednak podjętych zobowiązań i w 1369, gdy we Francji panował Karol V Mądry (1364 - 1380), działania wojenne zostały wznowione. Tym razem Francuzi byli lepiej przygotowani i mimo że nie dochodziło do większych starć, powoli odzyskiwali terytorium, wcześniej zajęte przez wojska angielskie. W 1389 zawarty został rozejm przez nowych władców: króla francuskiego Karola VI Szalonego (1380 - 1422) i angielskiego Ryszarda II (1377 - 1399).

W czasie stuletniej wojny po raz pierwszy w Europie zastosowana została artyleria, zapożyczona ze Wschodu. Pierwsi użyli jej Anglicy, natomiast Francuzi pierwsi utworzyli stałą armię. Wszystko to kosztowało dużo i spowodowało wprowadzenie nowych podatków - pogłównego w obu krajach, a we Francji dodatkowo podatku od soli. Były one powodem szeregu buntów oraz powstań miejskich i chłopskich, głównie we Francji. Ponadto przewlekła wojna miała swój wpływ na ukształtowanie się nowych form sprawowania władzy. W Anglii narodził się dwuizbowy parlament, a we Francji instytucja Stanów Generalnych, jako przedstawicielstwa stanowego ludności kraju.

W 1415 Anglicy, wykorzystując wewnętrzne zatargi książąt francuskich, wylądowali ponownie w Normandii, po czym w bitwie pod Azincourt król angielski Henryk V dokonał sromotnego pogromu; Francuzi stracili 10 tys. rycerskiej szlachty. W zawartym, w następstwie tej klęski, układzie pokojowym w Troyes, Francja została rozczłonkowana na księstwa i podporządkowana Anglii, a po śmierci króla francuskiego Karola VI Szalonego, tron Francji miał przypaść ostatecznie Henrykowi V - pomijając młodego Delfina, syna Karola VI. Jedynie na niewielkim terytorium na południe od Loary i wokół Orleanu tlił się francuski opór.

Henryk V zmarł jednak młodo 31 sierpnia 1422, na dwa miesiące przed Karolem. Po śmierci tego drugiego na króla Francji koronowano niemowlę - Henryka VI - syna Henryka V. Spowodowało to we Francji rosnące niezadowolenie.

edytuj Dziewica Orleańska - Joanna d'Arc

W 1429 na zamku następcy tronu - delfina Karola, zjawiła się 16-letnia wiejska dziewczyna, Joanna d'Arc, oświadczając, że miała widzenie świętego Michała Archanioła i innych świętych, którzy nakazali jej przepędzić Anglików z Francji i doprowadzić do koronacji Karola VII na króla Francji. Delfin przydzielił jej wielotysięczną armię, którą poprowadziła do walki z Anglikami, przebrana w zbroję rycerską i z własnym białym sztandarem z wizerunkiem Boga i lilią. Entuzjazm Joanny udzielił się wojskom francuskim i oswobodziły one oblężony przez Anglików Orlean oraz zajęły Reims, kontrolowane przez sprzymierzonych z nimi Burgundczyków. W katedrze w Reims Karol VII koronował się na króla Francji. Od tego czasu kolejne miasta i enklawy Francji zaczęły wyzwalać się spod okupacji angielskiej. Joanna d’Arc, pojmana przez Burgundczyków, dostała się do angielskiej niewoli i wyrokiem sądu biskupiego została, jako heretyczka i czarownica, 30 maja 1431 roku spalona na stosie, na Starym Rynku w Rouen, na oczach gawiedzi. Karol VII nie poczynił żadnych starań, aby ją uwolnić.

edytuj Karol VII (1429-1461)

W trakcie kilkuletniego rozejmu, zawartego w 1444, Francja dźwignęła się z ruin wojennych, zreformowana została jej armia, zmniejszone obciążenia podatkowe, zlikwidowano zbrojne bandy rabusiów, a król Karol VII Walezy podporządkował sobie zbuntowane księstwa. Wreszcie w 1451 Anglicy wyparci zostali z ostatnich terenów zajmowanych we Francji (z wyjątkiem miasta Calais, które utrzymali do 1558). W 1453 r. wreszcie stuletnia wojna pomiędzy Anglią i Francja została zakończona, choć nie zawarty został żaden traktat pokojowy, a królowie angielscy długo jeszcze nosili tytuł królów francuskich.

Karol VII ostatnie lata swych długich rządów poświęcił na odbudowę kraju, zrujnowanego przez wojnę. W tymże czasie jego syn Ludwik prawie 20 lat rządził samodzielnie w prowincji Delfinat w południowej Francji. Odsunął on tam od władzy urzędników królewskich i powołał niezależny parlament, poprzez który sprawował władzę. Karol VII nie mógł tolerować zaistniałej secesji dużej prowincji i wysłał do niej królewskie wojska dla przywrócenia swej władzy. Syn uciekł wtedy do Burgundii, uzyskując tam azyl i wsparcie ze strony władcy księcia Filipa Dobrego.

edytuj Burgundia

Znaczącą rolę w wojnie odegrało Księstwo Burgundii, będące lennem francuskim, a zajmujące w połowie XIV w. terytorium na płd.-wschód od Paryża, przy granicy z Rzeszą Niemiecką. Z początkiem XV w. księstwo powiększyło się, dzięki spadkom i zakupom, o tereny Luksemburga, Flandrii i Brabancji, to jest późniejsze Niderlandy, które z kolei były lennami niemieckimi. Odtąd książęta burgundzcy znaleźli się wśród najbogatszych ludzi, a ich wystawny dwór i rządy stały się wzorcem dla władców absolutnych Europy.
Księstwo Burgundii w połowie XV w. obejmowało jeszcze terytorium Flandrii, uzyskane przez koneksje dynastyczne, i stanowiło bogate i zasobne państwo. Istniało tam wiele dużych, doskonale prosperujących, miast z rozwiniętą produkcją tkanin, miedzi, żelaza, wyrobów ze złota, soli i win. Przez wielkie porty Antwerpii, Brugii i Gandawy prowadzony był ożywiony handel z całą Europą.

W wojnie stuletniej Burgundia współdziałała z Anglią przeciwko Francji. W ugodzie pokojowej z królem francuskim Karolem VII w 1435 w Arras, Burgundia uwolniła się od zależności lennej od Francji, zaś w wyniku koneksji dynastycznych Niderlandy i wschodnia część Księstwa Burgundzkiego stały się po 1477 r. domeną niemieckich Habsburgów, co stało się potem zarzewiem długoletnich konfliktów francusko-habsburskich.

edytuj Związki rodzinne władców Francji i Anglii

  • Ostatni Kapetyngowie, pierwsi Walezjusze i Plantageneci
Władcy Francji i Anglii na początku wojny stuletniej
Władcy Francji i Anglii na początku wojny stuletniej

edytuj Chronologia

edytuj Tło konfliktu

edytuj Pierwsza faza wojny (1337–1360)

edytuj Druga faza wojny (1369–1389)

edytuj Trzecia faza wojny (1412–1428)

edytuj Czwarta faza wojny (1429–1453)

edytuj Zakończenie wojny

Przypisy

  1. ↑ Jonathan Sumption The Hundred Years War ISBN 0812216555
  2. ↑ Clifford J. Rogers War Cruel and Sharp: English Strategy Under Edward III, 1327-1360 ISBN 0851158048

edytuj Bibliografia
All Right Reserved © 2007, Designed by Stylish Blog.